Cảnh báo về môi trường từ góc nhìn triết học cách đây hơn 40 năm
<p style="text-align: justify;">Từ năm 1980, GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn đã cảnh báo khả năng của giới tự nhiên không phải vô hạn, đồng thời chỉ ra hệ lụy của khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát và yêu cầu quản lý dựa trên cơ sở khoa học. Những luận giải trong công trình Một số vấn đề về Triết học - Con người - Xã hội cho thấy tầm nhìn sớm về mối quan hệ giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và trách nhiệm của con người đối với tự nhiên.</p>
Phát triển kinh tế không thể tách rời việc khai thác các nguồn lực tự nhiên. Nhưng nếu chỉ chú trọng lợi ích trước mắt, xem nhẹ quy luật của tự nhiên, hoạt động sản xuất có thể để lại những hệ lụy lâu dài đối với môi trường và đời sống con người. Đây là vấn đề đã được GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn đặt ra từ hơn bốn thập kỷ trước, trong nghiên cứu về mối quan hệ giữa triết học, khoa học tự nhiên và con người.
Trong công trình, tác giả chỉ ra rằng điều kiện kỹ thuật và công nghệ còn lạc hậu cùng phương thức khai thác thiếu hợp lý có thể gây ô nhiễm nghiêm trọng, làm suy giảm tài nguyên. Hậu quả không chỉ tác động đến thế hệ hiện tại mà còn kéo dài đến các thế hệ mai sau.
Điểm đáng chú ý trong những luận giải của GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn là đặt vấn đề bảo vệ môi trường trong mối quan hệ rộng hơn giữa khoa học, con người và xã hội. Thành tựu kỹ thuật, công nghệ có thể mở rộng năng lực sản xuất, nhưng việc ứng dụng và khai thác các thành tựu đó cần được xem xét trên cơ sở những quy luật khách quan, tác động đến môi trường và đời sống con người.
Từ thực tế đó, GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn nhấn mạnh: "Khả năng của giới tự nhiên không phải là vô hạn như trước đây người ta quan niệm. Vì vậy, khai thác nó phải kết hợp với việc bảo vệ và phục hồi khả năng của nó".
Được đặt ra từ năm 1980, luận điểm này thể hiện cách nhìn nhận có chiều sâu về quan hệ giữa con người và tự nhiên.
Con người khai thác thiên nhiên để phục vụ đời sống và sản xuất, nhưng không thể đứng ngoài những quy luật chi phối thế giới tự nhiên. Bảo vệ và phục hồi tài nguyên vì thế không phải là yêu cầu đặt ra sau quá trình khai thác, mà phải được tính đến ngay trong cách thức tổ chức phát triển.

Bảo vệ môi trường và khai thác tài nguyên hợp lý cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế - xã hội.
Không chỉ cảnh báo hệ lụy môi trường, tác giả còn đặt vấn đề về vai trò của quản lý khoa học đối với nền sản xuất hiện đại. Theo GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn, xã hội và nền sản xuất sẽ trở nên hỗn độn nếu thiếu sự quản lý dựa trên cơ sở khoa học.
Tác giả chỉ ra nhiều lĩnh vực cần có sự phối hợp của các ngành khoa học, từ kế hoạch hóa, bảo vệ thiên nhiên và môi trường sống đến lương thực, thực phẩm, năng lượng, nguyên liệu và đánh giá những thành tựu mới về kỹ thuật, công nghệ.
Cách tiếp cận này cho thấy vấn đề môi trường không thể được giải quyết riêng lẻ, tách khỏi hoạt động kinh tế và quản lý xã hội. Những thách thức phức tạp đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và kỹ thuật; đồng thời cần đội ngũ chuyên gia có trình độ ở nhiều lĩnh vực. Đây cũng là yêu cầu về tính liên ngành và sức mạnh tổng hợp của khoa học mà công trình nhấn mạnh.
Nhìn từ yêu cầu phát triển hiện nay, cảnh báo về giới hạn của tự nhiên và sự cần thiết của quản lý khoa học vẫn còn nguyên ý nghĩa tham khảo. Tăng trưởng kinh tế, khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường không phải những mục tiêu tách rời, mà cần được xem xét trong một chỉnh thể thống nhất.

Phát triển KH&CN phải song hành với trách nhiệm bảo vệ môi trường và gìn giữ các giá trị tự nhiên.
Từ những vấn đề được đặt ra năm 1980, công trình Một số vấn đề về Triết học - Con người - Xã hội cho thấy giá trị của tư duy lý luận trong việc nhận diện sớm thách thức và gợi mở cách tiếp cận có cơ sở khoa học. Đó cũng là lời nhắc về trách nhiệm của con người: Phát triển không chỉ là khai thác những gì tự nhiên mang lại, mà còn phải bảo vệ và duy trì những điều kiện cho sự sống hôm nay và mai sau.