Công nghệ nhân giống mở hướng phục hồi nguồn dược liệu quý

<p style="text-align: justify;">Ứng dụng kỹ thuật nhân giống bằng bào tử, các nhà khoa học đã tạo thành công cây giống Cốt toái bổ và đưa vào trồng phục hồi tại Vườn quốc gia Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng. Kết quả bước đầu mở ra khả năng chủ động nguồn giống, phục vụ bảo tồn nguồn gen và phát triển cây Cốt toái bổ thành nguồn dược liệu có giá trị.</p>

Cốt toái bổ (hay còn gọi là Tắc kè đá, tên khoa học Drynaria bonii Christ) là cây dược liệu được sử dụng trong y học cổ truyền. Cây thường sống bám trên thân cây gỗ tại những khu vực có điều kiện sinh thái phù hợp.

Tháng 8/2026, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lâm Đồng tổ chức đánh giá kết quả nhiệm vụ "Thử nghiệm nhân giống và phát triển sản phẩm từ cây Cốt toái bổ tại tỉnh Lâm Đồng (Đắk Nông cũ)". Địa bàn nghiên cứu chủ yếu thuộc tỉnh Đắk Nông trước đây, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh. Việc xác định rõ địa bàn có ý nghĩa bởi các kết quả điều tra, khảo sát nguồn Cốt toái bổ của nhiệm vụ được thực hiện tại Vườn quốc gia Tà Đùng, Khu bảo tồn thiên nhiên Nâm Nung và một số khu vực thuộc Đắk Nông cũ.

Chủ động nguồn giống bằng kỹ thuật nhân giống bào tử

Kết quả khảo sát cho thấy Cốt toái bổ phân bố không đồng đều. Tại Vườn quốc gia Tà Đùng, cây được ghi nhận trên 2 tuyến khảo sát, mật độ trung bình dưới 5 cá thể/ha. Tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nâm Nung, mật độ khoảng 21,5 cá thể/ha; khu vực Thác Mơ ghi nhận gần 85 cá thể/ha. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng loại dược liệu này khá lớn. 

Theo kết quả nghiên cứu, Cốt toái bổ đứng thứ 11 trong số 275 loài cây thuốc được ưa chuộng, tiêu thụ nhiều tại khu vực Đắk Nông cũ. Lượng tiêu thụ ước khoảng 11,7 tấn dược liệu khô mỗi năm, tương đương khoảng 117 tấn nguyên liệu tươi.

Từ thực tế trên, nhóm nghiên cứu tập trung giải quyết một trong những khâu quan trọng là tạo nguồn cây giống. Nhiệm vụ đã tiếp nhận kỹ thuật nhân giống Cốt toái bổ bằng bào tử từ Đài Loan (Trung Quốc), sau đó nghiên cứu, điều chỉnh và tối ưu quy trình phù hợp với điều kiện trong nước.

Kết quả, nhóm nghiên cứu tạo được 550 cây giống Cốt toái bổ đạt tiêu chuẩn, vượt mục tiêu ban đầu là 400 cây. Cây giống cao khoảng 3-5 cm, có từ 2-5 lá thật, bộ rễ phát triển và đủ điều kiện đưa ra trồng phục hồi.

Từ nguồn giống này, nhóm nghiên cứu phối hợp với Ban Quản lý Vườn quốc gia Tà Đùng xây dựng mô hình phục hồi nguồn gen Cốt toái bổ quy mô 1 ha tại tiểu khu 1803. Đây là khu vực rừng tự nhiên ẩm dọc suối, có điều kiện phù hợp với đặc điểm sinh thái của cây.

Toàn bộ 550 cây giống được đưa ra trồng thực địa, gắn trên các cây gỗ lớn và đánh mã số để theo dõi quá trình sinh trưởng.

Sau 4 tháng, 468 cây còn sống, đạt tỷ lệ 85%. Kết quả bước đầu cung cấp thêm dữ liệu thực tế để nhóm nghiên cứu hoàn thiện quy trình kỹ thuật từ gieo ươm bằng bào tử đến trồng phục hồi Cốt toái bổ trong điều kiện rừng tự nhiên.

Kết nối bảo tồn nguồn gen với phát triển dược liệu

Bên cạnh nhân giống và trồng phục hồi, nhiệm vụ còn nghiên cứu hoạt tính sinh học và phát triển sản phẩm từ Cốt toái bổ.

Nhóm nghiên cứu đã xây dựng quy trình tạo cao chiết, tối ưu các điều kiện chiết xuất và xây dựng chỉ tiêu chất lượng cho sản phẩm. Đây là bước nghiên cứu nhằm khai thác thêm giá trị của nguồn dược liệu song song với việc bảo tồn và chủ động cây giống.

Như vậy, kết quả của nhiệm vụ không dừng ở việc tạo cây giống. Các nội dung nghiên cứu được triển khai từ khảo sát nguồn gen, nhân giống bằng bào tử, trồng phục hồi đến nghiên cứu hoạt tính sinh học và tạo cao chiết từ Cốt toái bổ.

Trong chuỗi này, kỹ thuật nhân giống có vai trò đáng chú ý khi 550 cây giống được tạo ra và đưa từ điều kiện nhân giống vào mô hình phục hồi tại Vườn quốc gia Tà Đùng. Tỷ lệ sống 85% sau 4 tháng là kết quả ban đầu để tiếp tục theo dõi khả năng sinh trưởng và thích nghi của cây trong điều kiện tự nhiên.

Việc làm chủ quy trình nhân giống, cùng với các kết quả nghiên cứu về bảo tồn và sản phẩm, cung cấp thêm cơ sở khoa học để tiếp tục phát triển Cốt toái bổ tại khu vực có điều kiện sinh thái phù hợp.

Từ một nguồn dược liệu bản địa, khoa học và công nghệ đã tham gia vào nhiều khâu, từ nhận diện hiện trạng nguồn gen, tạo cây giống đến trồng phục hồi và nghiên cứu sản phẩm. Kết quả là tiền đề để tiếp tục bảo tồn, phát triển nguồn Cốt toái bổ và khai thác giá trị của cây dược liệu này theo hướng bền vững.