Cụ thể hóa lộ trình phát triển năng lượng nguyên tử từ quy hoạch đến hành động

<p style="text-align: justify;">Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) vừa phê duyệt Kế hoạch chi tiết thực hiện Quyết định số 2736/QĐ-TTg ngày 17/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ nhằm đưa quy hoạch phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử từ định hướng chiến lược sang giai đoạn triển khai cụ thể.</p>

Từ quy hoạch tổng thể đến kế hoạch hành động cụ thể

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KHCN,ĐMST&CĐS) phải thực sự trở thành nền tảng, động lực then chốt cho mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam.

Hiện, Việt Nam đang chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ sang KHCN&ĐMST để đạt mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững, hướng tới mục tiêu GDP bình quân trên 10%/năm giai đoạn 2026-2030. Năng lượng nguyên tử với phạm vi ứng dụng rộng từ y tế, công nghiệp, nông nghiệp đến năng lượng được xác định là một trong những lĩnh vực nền tảng. Chính vì vậy, việc xây dựng một kế hoạch chi tiết, bài bản, có phân công rõ ràng và lộ trình cụ thể mang ý nghĩa then chốt.

Quy hoạch phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử thời kỳ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được Chính phủ phê duyệt trước đó, tiếp đó là Kế hoạch thực hiện quy hoạch tại Quyết định số 2736/QĐ-TTg. Tuy nhiên, thực tiễn quản lý cho thấy, khoảng cách giữa quy hoạch và thực thi luôn là thách thức lớn nhất. Kế hoạch chi tiết do Bộ KH&CN ban hành chính là công cụ để thu hẹp khoảng cách đó.

Mục tiêu trọng tâm của Kế hoạch là xác định rõ trách nhiệm của Bộ KH&CN với vai trò cơ quan chủ trì, đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành, địa phương trong triển khai các nhiệm vụ phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử.

Kế hoạch xác định rõ vai trò, đặt ra yêu cầu cụ thể, phân công rõ đơn vị chủ trì, đơn vị phối hợp cho từng nhiệm vụ, gắn với tiến độ và kết quả đầu ra, nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo hoặc thiếu trách nhiệm trong triển khai các chương trình liên ngành.

Một trong những điểm đáng chú ý của Kế hoạch là cách tiếp cận triển khai theo hướng linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm tính kỷ luật. Kế hoạch nhấn mạnh yêu cầu xây dựng các chương trình, dự án theo từng năm, bảo đảm phù hợp với bối cảnh và khả năng bố trí nguồn lực. Nguyên tắc phân bổ nguồn lực có trọng tâm, trọng điểm được đặt ra rõ ràng. Trong điều kiện ngân sách còn hạn chế, việc dàn trải đầu tư sẽ khó tạo ra đột phá, Kế hoạch định hướng tập trung vào các dự án quan trọng, ưu tiên, có khả năng lan tỏa cao. 

Cơ chế theo dõi, đánh giá và điều chỉnh được xây dựng như một vòng lặp liên tục. Các cơ quan, đơn vị không chỉ triển khai mà còn phải định kỳ báo cáo, đồng thời đề xuất điều chỉnh nhiệm vụ khi cần thiết nhằm bảo đảm tính khả thi và hiệu quả .

Là đơn vị có đủ năng lực chuyên môn và kinh nghiệm trong lĩnh vực an toàn, an ninh hạt nhân, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân giữ vai trò "nhạc trưởng" tổ chức triển khai Kế hoạch. Cục không chỉ thực hiện chức năng quản lý chuyên ngành mà còn đóng vai trò điều phối, hướng dẫn, theo dõi và tổng hợp báo cáo toàn bộ quá trình triển khai. 

Bên cạnh đó, các đơn vị như Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, các vụ chức năng và các đơn vị trực thuộc Bộ cũng được phân công nhiệm vụ cụ thể, tạo thành một hệ thống triển khai đồng bộ. Cơ chế báo cáo định kỳ hằng năm, với mốc thời gian cụ thể (trước ngày 31/10), giúp bảo đảm tiến độ và tạo áp lực trách nhiệm đối với các đơn vị thực hiện.

Những nhiệm vụ trọng tâm từ nghiên cứu đến ứng dụng

Kế hoạch có hệ thống nhiệm vụ chi tiết, trải rộng trên nhiều lĩnh vực nhưng có sự liên kết chặt chẽ. Trong giai đoạn đến năm 2030, trọng tâm được đặt vào phát triển và ứng dụng bức xạ, đồng vị phóng xạ trong các ngành kinh tế - xã hội. Theo đó, các nhiệm vụ cụ thể được xác định gồm: Ứng dụng kỹ thuật mô phỏng đánh giá phát tán phóng xạ phục vụ điện hạt nhân; nâng cấp mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia; phát triển các cơ sở kiểm tra không phá hủy đạt chuẩn quốc tế; xây dựng chương trình đào tạo nhân lực theo tiêu chuẩn quốc tế. Những nhiệm vụ này tạo cơ sở cho việc mở rộng ứng dụng năng lượng nguyên tử trong thực tiễn.

Song song với đó, kế hoạch cũng đặc biệt chú trọng đến phát triển tiềm lực KH&CN hạt nhân. Việc triển khai các chương trình khoa học cấp quốc gia, đầu tư các dự án lớn như Trung tâm nghiên cứu khoa học công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai hay Dự án máy gia tốc Cyclotron tại Hà Nội cho thấy định hướng đầu tư dài hạn và bài bản.

Về chuẩn bị các điều kiện cho phát triển điện hạt nhân, Kế hoạch đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ sở hạ tầng điện hạt nhân quốc gia, đồng thời nghiên cứu xây dựng chương trình phát triển điện hạt nhân theo các mô hình linh hoạt, bao gồm cả các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) và từng bước làm chủ công nghệ lò phản ứng. Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam là trung tâm quốc gia về đào tạo thực hành, KH&CN hạt nhân.

Định hướng lựa chọn công nghệ được nhấn mạnh theo tiêu chí: Tiên tiến, phù hợp với điều kiện Việt Nam, bảo đảm an toàn tuyệt đối và tối ưu hiệu quả kinh tế - xã hội. Đây là yêu cầu phù hợp với đặc thù của lĩnh vực có yêu cầu an toàn cao như năng lượng hạt nhân.

Cùng với đó, Kế hoạch gắn các nhiệm vụ với tiến độ dự án điện hạt nhân Ninh Thuận cũng cho thấy sự liên kết giữa quy hoạch và các dự án cụ thể, tránh tình trạng "quy hoạch treo".

Lĩnh vực năng lượng nguyên tử đòi hỏi nguồn nhân lực có trình độ cao và hệ thống bảo đảm an toàn nghiêm ngặt. Kế hoạch dành riêng một nhóm nhiệm vụ cho phát triển nguồn nhân lực, bao gồm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý, nghiên cứu và kỹ thuật, cả trong và ngoài nước .

Đồng thời, các nhiệm vụ về bảo đảm an toàn và an ninh hạt nhân cũng được triển khai, từ tăng cường năng lực cơ quan quản lý, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đến nâng cấp cơ sở hạ tầng phục vụ công tác quản lý. Nội dung này phản ánh quan điểm nhất quán của Việt Nam trong phát triển năng lượng nguyên tử phải đi đôi với bảo đảm an toàn tuyệt đối, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.

Bên cạnh các nhiệm vụ kỹ thuật và đầu tư, Kế hoạch cũng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách về năng lượng nguyên tử. Bởi nếu không có hành lang pháp lý đầy đủ và đồng bộ, các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và đầu tư sẽ khó triển khai hiệu quả. Việc xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, cũng như các cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào lĩnh vực này, được xác định là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài.

Kế hoạch chi tiết của Bộ KH&CN đã bao quát đầy đủ các khía cạnh, từ tổ chức thực hiện, nhiệm vụ cụ thể, phân công trách nhiệm đến cơ chế giám sát. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khâu triển khai, vì năng lượng nguyên tử là lĩnh vực có tính liên ngành cao, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều Bộ, ngành và địa phương. Đồng thời, đây cũng là lĩnh vực yêu cầu nguồn lực lớn, cả về tài chính lẫn nhân lực chất lượng cao.

Trong bối cảnh đó, hiệu quả của Kế hoạch sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố cốt lõi: Quyết tâm chính trị, năng lực điều phối và khả năng huy động nguồn lực. Kế hoạch lần này được kỳ vọng sẽ tạo ra chuyển biến thực chất trong phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử tại Việt Nam.

Việc cụ thể hóa Quyết định của Thủ tướng bằng một kế hoạch chi tiết cho thấy Bộ KH&CN đang chủ động đóng vai trò "kiến trúc sư" trong phát triển lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Không chỉ là câu chuyện của một ngành kỹ thuật, năng lượng nguyên tử, nếu được khai thác đúng hướng, sẽ mở ra không gian phát triển mới cho nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội. Từ y học hạt nhân, nông nghiệp công nghệ cao đến công nghiệp chế tạo và năng lượng sạch, những ứng dụng của công nghệ hạt nhân có thể tạo ra những giá trị gia tăng lớn.

Từ một bản quy hoạch mang tính định hướng, Kế hoạch chi tiết lần này đã đặt nền móng cho một lộ trình hành động rõ ràng, có thể đo lường và kiểm soát. Vấn đề còn lại không nằm ở tầm nhìn, mà ở năng lực tổ chức thực thi một cách nhất quán và hiệu quả. Năng lượng nguyên tử sẽ thực sự trở thành động lực mới, góp phần tái định hình cấu trúc tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Kế hoạch chi tiết thực hiện Quyết định số 2736/QĐ-TTg ngày 17/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ