Đà Nẵng: Đưa kỹ thuật nuôi ong bản địa vào sinh kế của đồng bào Cơ Tu

<p style="text-align: justify;">Từ kinh nghiệm nuôi ong rừng của đồng bào Cơ Tu, Trung tâm Công nghệ Sinh học Đà Nẵng, Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Đà Nẵng từng bước ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ vào nuôi, khai thác ong mật tại khu vực Hòa Bắc trước đây, nay thuộc phường Hải Vân, thành phố Đà Nẵng. Mô hình hướng tới hình thành sinh kế phù hợp với điều kiện tự nhiên, giúp người dân nâng cao kỹ thuật sản xuất, khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên bản địa gắn với bảo vệ môi trường.</p>

Kết hợp tri thức bản địa với ứng dụng khoa học công nghệ

Hòa Bắc là xã miền núi thuộc huyện Hòa Vang trước đây có 257 hộ đồng bào Cơ Tu sinh sống, tập trung tại khu vực Tà Lang - Giàn Bí. Đời sống của người dân khu vực này còn phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông nghiệp, trong khi điều kiện tự nhiên, hệ sinh thái và thảm thực vật tạo nhiều tiềm năng để phát triển các mô hình sinh kế phù hợp. Một trong những lợi thế đó là nghề nuôi ong.

Đồng bào Cơ Tu tại Hòa Bắc từ lâu đã có kinh nghiệm khai thác, nuôi ong gắn với môi trường rừng. Trên cơ sở khảo sát điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và nhu cầu của người dân, Trung tâm Công nghệ Sinh học Đà Nẵng xây dựng mô hình "Sinh kế ong mật bền vững", kết hợp tri thức truyền thống của đồng bào với kỹ thuật nuôi ong bản địa từ kết quả nghiên cứu của Trung tâm.

Trước khi triển khai, cán bộ kỹ thuật nhiều lần khảo sát thực địa, trao đổi với chính quyền và người dân để lựa chọn hộ tham gia, đồng thời đánh giá điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và khả năng áp dụng kỹ thuật.

Ở giai đoạn đầu, hộ ông Đinh Văn Hin và ông Phan Văn Bình tại thôn Tà Lang, xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang được lựa chọn triển khai mô hình. Đây là những hạt nhân ban đầu để kiểm chứng khả năng thích nghi của quy trình kỹ thuật với điều kiện thực tế, trước khi xem xét mở rộng cho các hộ dân khác.

Theo Giám đốc Trung tâm Công nghệ Sinh học Đà Nẵng Phạm Châu Huỳnh, mô hình được xây dựng trên cơ sở kế thừa tri thức truyền thống của đồng bào Cơ Tu về nuôi ong rừng, kết hợp với công nghệ từ kết quả nghiên cứu của Trung tâm. Hướng tiếp cận này nhằm tạo sinh kế bền vững cho người dân, đồng thời góp phần bảo tồn đa dạng sinh học tại địa phương.

Nền tảng kỹ thuật của mô hình đã được Trung tâm thử nghiệm trước đó. Năm 2021, mô hình nuôi ong mật bản địa được thử nghiệm thành công tại Trung tâm Công nghệ Sinh học Đà Nẵng. Từ kết quả này, kỹ thuật tiếp tục được hoàn thiện để chuyển giao phù hợp với điều kiện thực tế tại Hòa Bắc.

"Cầm tay chỉ việc" để người dân làm chủ kỹ thuật

Từ cuối năm 2024, Trung tâm Công nghệ Sinh học Đà Nẵng tổ chức tập huấn kỹ thuật nuôi ong bản địa và khai thác các sản phẩm từ ong theo hướng bền vững, đồng thời bước đầu triển khai mô hình tại xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang.

Bên cạnh các hộ trực tiếp thực hiện mô hình, một số hộ dân khác cũng tham gia tập huấn nhằm mở rộng khả năng tiếp cận kỹ thuật, tạo cơ sở cho việc nhân rộng mô hình.

Thay vì chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, người dân được tiếp cận quy trình kỹ thuật nuôi ong, từ lựa chọn giống, tạo ong chúa, nhân đàn, thay ong chúa định kỳ đến phòng, xử lý thiên địch; bảo vệ đàn ong trước những tác động bất lợi của thời tiết; nhận diện và xử lý một số bệnh thường gặp.

Khâu khai thác sản phẩm cũng được chú trọng. Các hộ được hướng dẫn quy trình thu hoạch, xử lý mật sau thu hoạch nhằm bảo đảm chất lượng; đồng thời tiếp cận phương pháp khai thác các sản phẩm khác như sáp ong, phấn hoa để từng bước nâng cao giá trị thu được từ mỗi đàn ong.

Song song với lý thuyết, người dân được thực hành trực tiếp trên mô hình quy mô nhỏ, từ kiểm tra đàn, lắp đặt thùng ong đến xử lý những tình huống thường gặp trong quá trình chăm sóc. Cách chuyển giao theo hướng "cầm tay chỉ việc" giúp người dân từng bước tiếp nhận và làm chủ kỹ thuật ngay trong điều kiện sản xuất thực tế.

Việc kết hợp kinh nghiệm truyền thống với quy trình kỹ thuật là bước quan trọng để người nuôi chủ động hơn trong quản lý đàn ong, giảm rủi ro và nâng cao chất lượng sản phẩm. Qua đó, kết quả nghiên cứu không chỉ dừng lại ở thử nghiệm mà từng bước được chuyển giao, ứng dụng vào thực tế, phù hợp với điều kiện tự nhiên và tập quán sản xuất của đồng bào Cơ Tu.

Nuôi ong cũng phù hợp với định hướng sản xuất gắn với bảo vệ hệ sinh thái. Hoạt động này không đòi hỏi chuyển đổi lớn về đất sản xuất, trong khi đàn ong góp phần hỗ trợ quá trình thụ phấn tự nhiên cho cây trồng và thảm thực vật.

Khu vực Hòa Bắc trước đây, nay thuộc phường Hải Vân, có thảm thực vật phong phú và điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển ong mật bản địa. Đây là cơ sở để mô hình tiếp tục được theo dõi, hoàn thiện và xem xét khả năng nhân rộng.

Mô hình hiện vẫn ở giai đoạn đầu nên chưa có đủ cơ sở để đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, việc lựa chọn sinh kế dựa trên kinh nghiệm sẵn có của cộng đồng, sau đó bổ sung quy trình kỹ thuật và phương pháp khai thác sản phẩm cho thấy hướng tiếp cận phù hợp trong đưa khoa học và công nghệ đến khu vực miền núi.

Từ các hộ triển khai ban đầu và các hộ được tiếp cận kỹ thuật, Trung tâm Công nghệ Sinh học Đà Nẵng dự kiến tiếp tục theo dõi, hỗ trợ và đánh giá hiệu quả để có cơ sở nhân rộng. 

Khi kỹ thuật nuôi được áp dụng ổn định, chất lượng sản phẩm được kiểm soát và giá trị từ các sản phẩm của ong được khai thác tốt hơn, mô hình có thể mở thêm hướng sinh kế cho đồng bào Cơ Tu dựa trên chính lợi thế về tài nguyên và tri thức bản địa.