Đánh thức nội lực trên những bản người Mông ở Phú Thọ

<p style="text-align: justify;">Sau sắp xếp đơn vị hành chính, không gian phát triển ở nhiều địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số của Phú Thọ được mở rộng, tạo thêm điều kiện liên kết nguồn lực, phát triển sản xuất, du lịch. Từ những cánh rừng quế, nghề thêu thổ cẩm đến những nếp nhà làm du lịch cộng đồng, người dân đang từng bước biến những lợi thế vốn có thành sinh kế, tạo dựng cuộc sống ổn định ngay trên quê hương.</p>

Từ những cánh rừng quế xanh ngút ở Trung Sơn, tiếng máy may, máy thêu vang lên giữa bản Mỹ Á, xã Thu Cúc đến những nếp nhà làm du lịch cộng đồng ở Pà Cò, một sức sống mới đang hiện hữu trên những bản người Mông ở Phú Thọ.

Điểm đáng chú ý, không chỉ là những con số về giảm nghèo hay tăng thu nhập, mà còn là sự chuyển biến trong cách nghĩ, cách làm. Từ chỗ trông chờ vào sản xuất nhỏ lẻ và những nguồn hỗ trợ trước mắt, nhiều hộ dân đã chủ động đầu tư, lựa chọn cây trồng, nghề nghiệp, dịch vụ phù hợp với điều kiện địa phương, từng bước tạo ra sinh kế bền vững.

Đây cũng là một trong những chuyển biến phù hợp với mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I từ năm 2021-2025 (Chương trình 1719). Tại Phú Thọ, chương trình đã tập trung nguồn lực giải quyết những nhu cầu thiết yếu về hạ tầng, nhà ở, đất ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt, đồng thời hỗ trợ phát triển sản xuất, đào tạo nghề, giảm nghèo, bảo tồn văn hóa và tạo sinh kế cho người dân.

Khi người Mông không chỉ nghĩ đến thoát nghèo

Trên những sườn núi của xã Trung Sơn, màu xanh của quế đang phủ lên nhiều diện tích trước đây chủ yếu trồng mỡ, tre, bồ đề - những loại cây cho hiệu quả kinh tế không cao. Với người dân khu Nhồi, quế giờ đây không đơn thuần là cây lâm nghiệp mà đã trở thành nguồn sinh kế quan trọng.

Bà Đinh Thị Linh, Bí thư Chi bộ khu Nhồi, là một trong những người sớm gắn bó với cây quế. Cuối những năm 1980, gia đình bà thuộc nhóm hộ đầu tiên được vận động trồng quế, hỗ trợ cây giống và trồng xen với sắn để có nguồn thu trước mắt.

Năm 2012, hơn 2 ha quế của gia đình bà Linh cho thu hoạch, mang lại khoảng 300 triệu đồng. Từ hiệu quả của những hộ đi trước, người dân trong khu mạnh dạn dành thêm đất trồng quế, đầu tư chăm sóc và coi đây là cây có khả năng tạo nguồn tích lũy lâu dài.

Gia đình bà Linh hiện có hơn 8 ha quế. Mới đây, chỉ cắt tỉa khoảng 0,7 ha đã thu khoảng 150 triệu đồng. Trong khu, nhiều hộ có thu nhập 200-300 triệu đồng mỗi năm nhờ cây quế.

Từ một số hộ tiên phong, vùng quế Trung Sơn ngày càng mở rộng. Toàn xã hiện có 1.442 hộ trồng quế, tổng diện tích hơn 2.800 ha. Tháng 9/2025, Đảng bộ xã ban hành Nghị quyết về phát triển kinh tế đồi rừng giai đoạn 2025-2030, xác định quế là một trong những cây trồng trọng tâm, hướng tới quy hoạch vùng nguyên liệu, ứng dụng khoa học kỹ thuật, thu hút doanh nghiệp chế biến và từng bước hình thành chuỗi giá trị.

Bí thư Đảng ủy xã Trung Sơn Đinh Hải Nam cho biết, địa phương tập trung nâng chất lượng nguyên liệu, hướng dẫn người dân áp dụng tiến bộ kỹ thuật, tăng cường liên kết sản xuất và tìm đầu ra ổn định, qua đó nâng giá trị trên cùng một diện tích đất.

Câu chuyện ở Trung Sơn cho thấy, khi người dân có điều kiện tiếp cận nguồn lực, kiến thức và thị trường, những diện tích đất đai vốn chưa phát huy hết giá trị có thể trở thành tài sản tạo sinh kế lâu dài.

Trong quá trình triển khai Chương trình 1719 tại Phú Thọ, phát triển sản xuất và tạo sinh kế được đặt trong tổng thể các giải pháp giảm nghèo, cùng với đầu tư hạ tầng và hỗ trợ những nhu cầu thiết yếu của đồng bào. Đây chính là nền tảng để người dân có thêm điều kiện chuyển từ tư duy "thoát nghèo" sang chủ động phát triển kinh tế.

Rời những triền quế Trung Sơn, đến bản Mỹ Á, xã Thu Cúc, sức sống mới hiện lên theo một cách khác. Giữa những nếp nhà của đồng bào Mông, tiếng máy may, máy thêu đều đặn vang lên. Những con đường được cứng hóa, những căn nhà kiên cố hơn cùng nhịp sản xuất mới đang tạo nên diện mạo khác cho bản vùng cao.

Mỹ Á có 149 hộ với 913 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào Mông. Dù đời sống từng bước được cải thiện, việc làm, vốn và thị trường vẫn là những bài toán không dễ giải quyết.

Từng thuộc diện hộ nghèo, chị Mùa Thị Là mạnh dạn đầu tư giàn máy thêu để làm thổ cẩm và trang phục truyền thống của người Mông. Máy móc giúp rút ngắn thời gian hoàn thiện sản phẩm, tăng năng suất và đáp ứng những đơn hàng lớn.

Mỗi tháng, cơ sở của chị làm ra hàng trăm sản phẩm, cung cấp cho các xã có điểm du lịch cộng đồng trong khu vực và bán trực tiếp cho du khách đến Mỹ Á.

Cơ sở thêu của chị Là cũng tạo việc làm cho lao động tại địa phương. Những chiếc váy, áo cùng các hoa văn truyền thống không chỉ hiện diện trong đời sống văn hóa mà đang trở thành hàng hóa, tạo thu nhập cho phụ nữ ngay tại bản.

Đó là cách bảo tồn văn hóa thiết thực: giữ nghề bằng sinh kế, giữ hoa văn bằng sản phẩm và giữ người trẻ ở lại quê hương bằng những công việc có thu nhập.

Chị Là mong muốn tiếp tục được hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và kết nối thị trường để mở rộng quy mô, đa dạng mẫu mã. Trưởng bản Mùa A Cáng đánh giá đây là hướng làm kinh tế phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

Việc một hộ từng còn nhiều khó khăn chủ động đầu tư máy móc, tìm đầu ra và tạo việc làm cho những người khác cho thấy nhận thức về phát triển kinh tế trong cộng đồng đã có chuyển biến.

Thực tế tại Thu Cúc cũng cho thấy, các chính sách hỗ trợ vùng đồng bào DTTS&MN chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi được chuyển hóa thành năng lực tự phát triển của người dân. Giai đoạn 2021-2025, Thu Cúc là một trong những địa bàn thực hiện các chính sách, chương trình hỗ trợ vùng đồng bào DTTS&MN của Phú Thọ, trong đó chú trọng cả an cư và phát triển sinh kế.

Mở rộng không gian phát triển, đánh thức nội lực vùng cao

Nếu Trung Sơn tìm hướng đi từ rừng quế, Mỹ Á, xã Thu Cúc tạo sinh kế từ nghề truyền thống thì Pà Cò đang từng bước biến cảnh quan và văn hóa bản địa thành nguồn lực phát triển du lịch cộng đồng.

Xã Pà Cò hiện có hơn 11.500 người sinh sống tại 18 xóm, trong đó đồng bào Mông chiếm khoảng 65%. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Pà Cò mới được hình thành trên cơ sở sáp nhập Pà Cò, Hang Kia, Cun Pheo và một phần xã Đồng Tân. Không gian rộng hơn tạo điều kiện để địa phương liên kết nguồn lực, xây dựng các tuyến, sản phẩm du lịch thay vì phát triển riêng lẻ từng điểm.

Lợi thế của Pà Cò nằm ở cảnh quan thiên nhiên đặc sắc cùng kho tàng văn hóa phong phú của đồng bào Mông. Những nếp nhà truyền thống, tiếng khèn, nghề dệt lanh, nhuộm chàm, thêu thổ cẩm, vẽ sáp ong, ẩm thực và lễ hội đang từng bước trở thành sản phẩm du lịch, tạo thêm trải nghiệm cho du khách.

Đến nay, trên địa bàn xã đã có hàng chục hộ tham gia làm du lịch cộng đồng. Việc khai thác du lịch gắn với bảo tồn văn hóa giúp những nghề truyền thống vừa tạo thêm thu nhập, vừa có thêm động lực để được gìn giữ.

Hướng đi này phù hợp với cách tiếp cận của Chương trình 1719 khi phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN không chỉ tập trung vào đầu tư cơ sở hạ tầng, mà còn chú trọng phát triển sản xuất, đào tạo nghề, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Một trong những người sớm nhận thấy tiềm năng ấy là chị Sùng Y Múa. Khoảng năm 2002, chị bắt đầu học hỏi các mô hình du lịch, từng bước đầu tư cơ sở lưu trú trên không gian ngôi nhà truyền thống của người Mông. Đến nay, cơ sở có hơn 10 phòng nghỉ và một nhà nghỉ cộng đồng.

Trung bình mỗi tháng, homestay đón khoảng 250 lượt khách, trong đó có khách quốc tế. Hoạt động du lịch tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 4-7 lao động; thời điểm cao điểm 7-10 người, thu nhập bình quân 4-5 triệu đồng/người/tháng.

Chị Sùng Y Dớ, chủ homestay Pà Cò Home, cho biết trước đây người dân chủ yếu dựa vào ngô, sắn, chè và sản xuất nông nghiệp; trong khi phát triển du lịch có thể mang lại mức thu nhập cao gấp 3-4 lần so với trước. Người dân vì thế có thêm cơ hội khai thác cảnh quan, văn hóa, sản vật để tạo thu nhập ngay tại quê hương.

Không chỉ là câu chuyện về những căn homestay, du lịch đang mở ra một chuỗi sinh kế mới. Người làm lưu trú có thêm thu nhập; phụ nữ có thể bán sản phẩm thổ cẩm; hộ sản xuất nông nghiệp có thêm đầu ra cho đặc sản địa phương; người trẻ có thêm việc làm gắn với dịch vụ, hướng dẫn và quảng bá điểm đến.

Từ đó, giá trị của văn hóa bản địa không còn chỉ được lưu giữ trong không gian cộng đồng mà có thể trở thành một phần của nền kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, Pà Cò vẫn còn không ít trở ngại về giao thông, cơ sở vật chất, chất lượng dịch vụ, nguồn nhân lực và nước sinh hoạt.

Địa phương mong muốn các tuyến đường, trong đó có tuyến kết nối Quốc lộ 15 với Quốc lộ 6 được nâng cấp để tăng khả năng kết nối các điểm đến. Trong các đợt nắng nóng năm 2026, lực lượng Công an tỉnh đã phải huy động xe téc vận chuyển nước sạch phục vụ người dân; Công an xã cũng vận động nguồn lực xây dựng giếng khoan cho khu dân cư thiếu nước.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Pà Cò Sùng A Chênh, địa phương cần tiếp tục được đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và đào tạo nguồn nhân lực để nâng chất lượng du lịch cộng đồng. Cùng với du lịch, các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, mô hình nuôi gà đen cũng được xác định là hướng đi có tiềm năng.

Những khó khăn này cho thấy, để các mô hình sinh kế có thể phát triển thành chuỗi giá trị bền vững, vùng cao vẫn cần tiếp tục được đầu tư đồng bộ về hạ tầng, nước sinh hoạt, giao thông, kỹ năng sản xuất, chuyển đổi nghề và kết nối thị trường.

Đây cũng là những vấn đề Chương trình 1719 từng tập trung giải quyết trong giai đoạn 2021-2025. Tại Phú Thọ, chương trình được triển khai tại 58 xã và các thôn vùng DTTS&MN thuộc 5 địa bàn cấp huyện trước sắp xếp; nguồn lực được ưu tiên cho những địa bàn khó khăn, với các nội dung từ hạ tầng thiết yếu đến hỗ trợ sinh kế, giảm nghèo và phát triển sản xuất.

Theo các đánh giá của tỉnh, việc thực hiện Chương trình 1719 trong giai đoạn 2021-2025 đã góp phần cải thiện hạ tầng, nhà ở, nước sinh hoạt, giáo dục, y tế, phát triển sản xuất và nâng cao đời sống đồng bào. Đây là nền tảng quan trọng để bước sang giai đoạn phát triển tiếp theo, chính sách không chỉ dừng ở hỗ trợ mà hướng mạnh hơn tới tạo năng lực tự phát triển cho cộng đồng.

Không chỉ thoát nghèo, mà hướng tới làm giàu trên quê hương

Từ Pà Cò đến Trung Sơn, Thu Cúc, mỗi địa phương đang lựa chọn một hướng đi phù hợp với lợi thế riêng.

Trung Sơn có rừng quế; Mỹ Á có nghề thêu, may trang phục truyền thống; Pà Cò có cảnh quan, văn hóa và du lịch cộng đồng. Điểm chung là những giá trị vốn có đang được nhìn nhận dưới một góc độ mới: không chỉ để bảo tồn mà còn để tạo sinh kế; không chỉ tạo thu nhập trước mắt mà hướng tới xây dựng nguồn lực phát triển lâu dài.

Đó cũng là bước chuyển quan trọng trong tư duy giảm nghèo ở vùng đồng bào DTTS&MN.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Trung Sơn Đinh Hải Nam, giảm nghèo bền vững cần chuyển dần từ hỗ trợ trực tiếp sang tạo điều kiện để người dân có sinh kế ổn định, có thị trường và khả năng tự phát triển sản xuất.

Thực tế từ Phú Thọ cho thấy, khi chính sách được triển khai đúng địa chỉ, nguồn lực được đầu tư vào những nhu cầu thiết thực và người dân chủ động tham gia, hiệu quả không chỉ nằm ở một con đường được xây dựng, một căn nhà được sửa sang hay một mô hình sản xuất được hỗ trợ.

Người dân biết tính toán hiệu quả kinh tế của từng diện tích đất; biết đầu tư máy móc để nâng năng suất; biết đưa sản phẩm truyền thống ra thị trường; biết biến căn nhà, cảnh quan và văn hóa bản địa thành sản phẩm du lịch.

Từ những bản người Mông hôm nay, có thể thấy một hướng phát triển đang dần định hình: Nhà nước tạo nền tảng, chính sách mở đường, còn người dân là chủ thể phát huy nội lực.

Những cánh rừng quế tiếp tục xanh, những khung thêu vẫn vang tiếng máy, những nếp nhà truyền thống đón khách và những sản phẩm mang dấu ấn văn hóa Mông ngày càng có thêm cơ hội bước ra thị trường.

Khi nguồn lực của Nhà nước gặp ý chí vươn lên và sự chủ động của người dân, những giá trị tưởng như quen thuộc của vùng cao có thể trở thành sinh kế, tạo việc làm và nguồn thu bền vững.

Đó là nền tảng để những bản người Mông ở Phú Thọ không chỉ từng bước thoát nghèo, mà hướng tới làm giàu trên chính quê hương, đồng thời gìn giữ bản sắc văn hóa và tạo sức sống mới cho vùng cao Tây Bắc./.