Đề xuất cơ chế thử nghiệm cho doanh nghiệp nhà nước phát triển công nghệ chiến lược

<p style="text-align: justify;">“Để doanh nghiệp nhà nước (DNNN) thực sự giữ vai trò trụ cột và dẫn dắt tăng trưởng trong bối cảnh chuyển đổi số, cần cho phép họ thử nghiệm, nghiên cứu và làm chủ các công nghệ chiến lược”, TS. Chử Đức Hoàng, Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) đề xuất tại Diễn đàn “Doanh nghiệp Nhà nước: Nâng cao năng lực cạnh tranh và vai trò dẫn dắt” do VOV tổ chức ngày 20/11 tại Hà Nội.</p>

Theo TS. Chử Đức Hoàng, Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới Công nghệ Quốc gia, khu vực DNNN từ lâu đã giữ vai trò trụ cột trong nền kinh tế Việt Nam, đóng góp gần 30% GDP và nắm giữ khối tài sản hơn 5,6 triệu tỷ đồng. Không chỉ là lực lượng chủ lực trong các ngành chiến lược như năng lượng, hạ tầng, viễn thông, DNNN còn đảm nhiệm vai trò định hướng phát triển quốc gia. 

Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 lan rộng, khả năng cạnh tranh của DNNN phụ thuộc ngày càng lớn vào việc làm chủ công nghệ lõi và đổi mới sáng tạo thực chất.

Những năm gần đây, Việt Nam đang chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang mô hình kiến tạo phát triển, mở ra cơ hội vàng để DNNN trở thành động lực đổi mới. Nghị quyết 57 đặt mục tiêu đưa Việt Nam lọt nhóm dẫn đầu ASEAN về đổi mới sáng tạo vào năm 2030, trong đó kinh tế số đóng góp ít nhất 30% GDP. Đây là định hướng then chốt giúp DNNN không chỉ hoàn thành nhiệm vụ chính trị, mà còn phải đảm đương vai trò tiên phong trong công nghệ chiến lược.

TS. Chử Đức Hoàng cho biết, Chính phủ cam kết nguồn lực rất lớn cho đổi mới sáng tạo: Khoảng 25.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1% ngân sách nhà nước, sẽ dành cho hoạt động nghiên cứu và ứng dụng công nghệ. Đáng chú ý, 70-80% nguồn lực này định hướng chảy thẳng vào doanh nghiệp, với trọng tâm là các lĩnh vực chiến lược như AI, bán dẫn và nền tảng số. Đây là mức đầu tư chưa từng có, cho thấy quyết tâm mạnh mẽ đưa doanh nghiệp Việt Nam lên vị thế mới.

Cùng với đó, chính sách hỗ trợ đang chuyển từ hỗ trợ đầu vào sang hỗ trợ theo kết quả. Doanh nghiệp, đặc biệt là DNNN, được tiếp cận lãi suất ưu đãi cho dự án R&D, được bảo lãnh tín dụng lên tới 80% giá trị dự án và có thể nhận tài trợ không hoàn lại cho 40-50% chi phí nghiên cứu. Việc này giúp DNNN giảm đáng kể rủi ro tài chính, mạnh dạn đầu tư vào các công nghệ rủi ro cao nhưng giá trị chiến lược lớn.

Nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận. EVN hiện đạt gần 82% chỉ số chuyển đổi số, tự động hóa tới 97% trạm biến áp và cung cấp hoàn toàn dịch vụ điện trực tuyến. Viettel đã làm chủ công nghệ 5G, sản xuất thiết bị lõi và khẳng định vị thế công nghệ Việt Nam tại hơn 10 thị trường quốc tế. Sự lan tỏa của AI cũng cho thấy tiềm năng lớn: Năm 2024 có 47.000 doanh nghiệp triển khai AI, giúp tăng doanh thu bình quân 16% và tiết kiệm chi phí 20%. Tuy vậy, bất cập vẫn còn, khi phần lớn doanh nghiệp mới chỉ ứng dụng AI ở mức cơ bản, chưa đầu tư đủ vào công nghệ lõi như bán dẫn hay AI sâu.

TS. Chử Đức Hoàng kiến nghị khẩn trương ban hành nghị quyết mới về DNNN và triển khai cơ chế thử nghiệm đổi mới công nghệ (sandbox). Theo đó, doanh nghiệp được phép thí điểm công nghệ trong môi trường có kiểm soát từ 12-24 tháng; nếu thành công sẽ nhân rộng, còn nếu thất bại thì rút kinh nghiệm và không bị xử lý trách nhiệm, nhằm khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm. Ông đề xuất chọn 10-15 DNNN chiến lược để thí điểm làm chủ các công nghệ trọng điểm như trí tuệ nhân tạo, chip bán dẫn, mạng 5G-6G, năng lượng sạch, công nghệ sinh học…

Đề xuất nhóm giải pháp trọng tâm để DNNN thực sự trở thành lực lượng tiên phong trong công nghệ lõi, ông Chử Đức Hoàng nhấn mạnh, cần trao quyền tự chủ tài chính thực chất, giao chỉ tiêu theo kết quả đầu ra và hạn chế can thiệp hành chính. Lãnh đạo doanh nghiệp phải có động lực và không gian để sáng tạo, dám chịu trách nhiệm và dám hành động. Cơ quan quản lý chỉ giám sát theo kết quả đầu ra (KPI) thay vì kiểm soát quy trình; đồng thời xử lý trách nhiệm minh bạch khi không đạt mục tiêu. Tiếp đó, cần hình thành cơ chế thử nghiệm đặc biệt cho các lĩnh vực chiến lược như AI, bán dẫn, năng lượng sạch, 5G và 6G. Những lĩnh vực này đòi hỏi vốn lớn, rủi ro cao nhưng mang lại lợi ích mở đường, vì vậy cần có cách làm khác biệt hoàn toàn với cơ chế cấp vốn truyền thống.

Ngoài ra, thủ tục đầu tư công nghệ cần được đơn giản hóa, rút thời gian phê duyệt dự án KH&CN từ 90 ngày xuống 30 ngày nhằm tránh mất cơ hội. Việc triển khai sandbox đối với các công nghệ đột phá như AI tạo sinh, blockchain, công nghệ sinh học cũng được đề xuất để tăng tốc đổi mới.

"Chỉ khi nguồn lực tài chính mạnh, hành lang pháp lý linh hoạt và mô hình quản trị hiện đại được triển khai đồng bộ, DNNN Việt Nam mới có thể thực sự làm chủ công nghệ lõi và dẫn dắt quá trình chuyển đổi của nền kinh tế, đóng góp vào mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia có năng lực đổi mới sáng tạo hàng đầu trong khu vực", ông Chử Đức Hoàng nhấn mạnh.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng quyết liệt trên thế giới, việc tạo điều kiện cho DNNN làm chủ AI, bán dẫn, năng lượng sạch hay hạ tầng số không chỉ phục vụ mục tiêu kinh tế, mà còn là yêu cầu bảo đảm an ninh - tự chủ trong dài hạn.

Nếu những cơ chế mới được triển khai đồng bộ, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành lớp doanh nghiệp nhà nước tiên phong về công nghệ, đủ năng lực dẫn dắt quá trình chuyển đổi số quốc gia. Và khi đó, DNNN không chỉ giữ vai trò trụ cột của nền kinh tế, mà còn trở thành lực lượng mở đường đưa Việt Nam tiến vào nhóm quốc gia đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực trong thập kỷ tới.