Định danh bản quyền số, mở đường cho công nghiệp văn hóa

<p style="text-align: justify;">Khi một ca khúc, bộ phim hay tác phẩm nghệ thuật có thể được phân phối, sao chép và khai thác trên nhiều nền tảng chỉ trong thời gian ngắn, bảo vệ bản quyền không thể chỉ dựa vào hồ sơ và xử lý vi phạm. Dữ liệu, công nghệ định danh và khả năng theo dõi vòng đời bản quyền đang trở thành hạ tầng quan trọng để giá trị sáng tạo được bảo vệ và quay trở lại với người sáng tạo.</p>

Thị trường sản phẩm văn hóa Việt Nam đang mở rộng cùng sự phát triển của các nền tảng số. Điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, trò chơi điện tử và nội dung trực tuyến ngày càng hình thành nhiều phương thức khai thác mới đối với cùng một tài sản trí tuệ.

Trong lĩnh vực âm nhạc, năm 2025, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam thu hơn 424,3 tỷ đồng tiền sử dụng quyền tác giả, tăng 8% so với năm trước. Riêng nguồn thu từ website và các ứng dụng âm nhạc đạt gần 298 tỷ đồng. Những con số này cho thấy môi trường số đang trở thành kênh quan trọng để chuyển hóa quyền tác giả thành giá trị kinh tế.

Một ca khúc hiện có thể được khai thác trên nền tảng nghe nhạc, video, quảng cáo, phim, trò chơi, livestream hoặc các sản phẩm phái sinh. Tác phẩm văn học có thể tiếp tục vòng đời dưới dạng sách điện tử, sách nói, phim hay trò chơi. Khi phạm vi khai thác ngày càng rộng, việc xác định ai sở hữu, ai được quyền sử dụng và nguồn thu phải được phân phối cho ai trở thành điều kiện quan trọng để thị trường vận hành minh bạch.

Khoa học và công nghệ đang tạo điều kiện để chuyển từ quản lý bản quyền chủ yếu bằng hồ sơ riêng lẻ sang quản trị toàn bộ vòng đời tài sản trí tuệ. Một hạ tầng bản quyền số có thể hỗ trợ định danh tác phẩm, xác thực chủ thể quyền, ghi nhận việc chuyển giao, cấp phép, theo dõi quá trình sử dụng và đối soát doanh thu.

Với một đơn vị muốn sử dụng ca khúc trong phim hay quảng cáo, thông tin cần thiết không dừng ở việc tác phẩm đã đăng ký hay chưa. Nhà khai thác còn cần biết ai đang nắm quyền, ai có thẩm quyền cấp phép, quyền đã được chuyển nhượng trong phạm vi nào và việc sử dụng có bị giới hạn theo nền tảng, thời gian hay lãnh thổ hay không. Khi những dữ liệu này được tổ chức và kết nối, giao dịch bản quyền có thể nhanh hơn, giảm tranh chấp và tăng khả năng thu đúng, trả đúng cho chủ thể quyền.

Thực tiễn thực thi trong năm 2026 cũng cho thấy quy mô vi phạm trên môi trường số ngày càng lớn. Riêng trong tháng 8, cả nước phát hiện 1.134 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, xử lý hành chính 1.117 vụ với tổng số tiền phạt hơn 12,7 tỷ đồng. Cơ quan chức năng đã khởi tố 76 vụ án, trong đó có 10 vụ xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.

Đáng chú ý, cũng trong tháng 8/2026, lực lượng chức năng đã ngăn chặn truy cập 1.358 trang web vi phạm, gồm 1.310 trang phát chiếu bóng đá trái phép, 21 trang truyện và 27 trang bán hàng vi phạm quyền sở hữu công nghiệp. So với tháng 7/2026, số vụ án có quyết định khởi tố tăng từ 50 lên 76 vụ, cho thấy việc xử lý đang tập trung mạnh hơn vào những hành vi có tính chất nghiêm trọng.

Từ khi triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg đến hết tháng 8/2026, ngành Tòa án đã thụ lý 40 vụ án về xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, xét xử 18 vụ với 24 bị cáo; trong đó có 4 vụ liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan.

Những con số này cho thấy vi phạm bản quyền số không còn chỉ là hành vi đăng lại một tác phẩm. Nội dung vi phạm có thể được tổ chức thành hệ thống website, nền tảng phân phối và mô hình tạo doanh thu, khiến thiệt hại phát sinh nhanh và trên phạm vi rộng.

Sự phát triển của AI tiếp tục đặt thêm yêu cầu đối với quản trị bản quyền. Giọng nói, hình ảnh, âm nhạc và phong cách sáng tạo có thể được mô phỏng; tác phẩm có bản quyền có thể trở thành dữ liệu đầu vào cho các hệ thống AI. Việc minh bạch nguồn dữ liệu, xác định phạm vi sử dụng hợp pháp và vai trò của con người vì vậy ngày càng gắn chặt với bảo vệ tài sản trí tuệ.

Bảo vệ bản quyền trong môi trường số cần chuyển dần từ xử lý từng hành vi xâm phạm sang quản trị toàn bộ vòng đời quyền: xác định chủ thể, theo dõi việc cấp phép, khai thác, phát hiện vi phạm và phân phối lợi ích. Khi dữ liệu về quyền được minh bạch và công nghệ hỗ trợ theo dõi quá trình sử dụng, tài sản trí tuệ mới có điều kiện được giao dịch và khai thác hiệu quả hơn.

Đó cũng là nền tảng để quyền sở hữu trí tuệ trở thành nguồn lực cho công nghiệp văn hóa: người sáng tạo được hưởng lợi từ tác phẩm, doanh nghiệp giảm rủi ro khi đầu tư và những sản phẩm có giá trị có thể tiếp tục được phát triển thành nhiều hình thức khai thác mới.