Đổi mới quản trị khoa học công nghệ - nền tảng hiện thực hóa Nghị quyết 57

<p style="text-align: justify;">Trong tiến trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, đổi mới tư duy quản lý và phương thức điều hành trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KHCN, ĐSMT&CĐS) đang trở thành yêu cầu mang tính nền tảng. Trọng tâm của quá trình này là chuyển từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình “quản trị kiến tạo”, lấy hiệu quả và tác động thực tiễn làm thước đo.</p>

Thực tiễn cho thấy, phương thức quản lý trước đây tập trung về kiểm soát đầu vào, quy trình, dẫn đến hạn chế tính linh hoạt và chưa khuyến khích sáng tạo. Trong khi đó, yêu cầu của giai đoạn mới đòi hỏi phải quản lý theo mục tiêu và kết quả đầu ra, gắn trực tiếp với năng suất, tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Các nhiệm vụ KHCN, ĐSMT vì vậy được thiết kế theo bài toán cụ thể, hướng tới giải quyết các vấn đề lớn của quốc gia và địa phương, thay vì triển khai dàn trải.

Một điểm đột phá quan trọng là chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", trao quyền tự chủ cao hơn cho tổ chức, doanh nghiệp và nhà khoa học. Nhà nước tập trung vào đánh giá kết quả và tác động, thay vì tham gia sâu vào quá trình thực hiện. Cách tiếp cận này không chỉ giảm thủ tục hành chính, mà còn tạo môi trường thuận lợi để các ý tưởng sáng tạo được thử nghiệm và phát triển.

Đặc biệt, cơ chế chấp nhận và chia sẻ rủi ro trong nghiên cứu được xem là bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị. Theo đó, các tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ khoa học sử dụng ngân sách nhà nước sẽ không phải hoàn trả kinh phí nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình nhưng kết quả không đạt như kỳ vọng. Cơ chế này góp phần xóa bỏ tâm lý e ngại thất bại, khuyến khích nghiên cứu đột phá, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ lõi có độ rủi ro cao.

Song song với đó, chuyển đổi số trong quản trị đang được đẩy mạnh, với việc xây dựng và vận hành nền tảng số quản lý KHCN&ĐMST ở quy mô quốc gia. Hệ thống này cho phép theo dõi tiến độ, đánh giá hiệu quả và điều chỉnh chính sách dựa trên dữ liệu theo thời gian thực, qua đó nâng cao tính minh bạch và hiệu quả trong phân bổ nguồn lực.

Một trụ cột quan trọng khác là đổi mới cơ chế tài chính theo hướng linh hoạt, trao quyền tự chủ cho tổ chức thực hiện nhiệm vụ. Cơ chế "khoán chi đến sản phẩm cuối cùng" cho phép các đơn vị chủ trì chủ động sử dụng kinh phí, trong khi Nhà nước tập trung kiểm soát kết quả. Đồng thời, chính sách phân chia lợi nhuận từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu được quy định rõ, trong đó tác giả có thể được hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận, tạo động lực mạnh mẽ để thúc đẩy chuyển giao và ứng dụng công nghệ vào thực tiễn.

Đáng chú ý, doanh nghiệp được xác định là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Nhà nước chuyển từ vai trò quản lý sang kiến tạo môi trường thuận lợi, thông qua các chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ tài chính, phát triển hạ tầng dùng chung và cơ chế đặt hàng. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò là "khách hàng đầu tiên" đối với các sản phẩm công nghệ chiến lược, qua đó tạo thị trường và thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Cùng với doanh nghiệp, phát triển và trọng dụng nhân tài được xác định là yếu tố then chốt. Các cơ chế đặc thù như tuyển chọn "tổng công trình sư", áp dụng chế độ đãi ngộ linh hoạt, gắn với kết quả và đóng góp thực chất đang từng bước được triển khai, nhằm thu hút và giữ chân đội ngũ khoa học trình độ cao.

Ở cấp địa phương, KHCN, ĐMST&CĐS được xác định là động lực thúc đẩy tăng trưởng, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số. Các mô hình trung tâm đổi mới sáng tạo cấp tỉnh, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), cùng cách tiếp cận "bài toán lớn - sản phẩm cụ thể - công nghệ giải quyết" đang mở ra hướng đi mới trong phát triển kinh tế địa phương.

Việc chuyển đổi từ "quản lý" sang "quản trị kiến tạo" không chỉ là thay đổi về phương thức điều hành, mà là bước chuyển mang tính chiến lược trong phát triển KH&CN. Khi thể chế được hoàn thiện, nguồn lực được phân bổ hiệu quả và môi trường đổi mới sáng tạo được mở rộng, KH&CN sẽ thực sự trở thành động lực trung tâm, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững mà Nghị quyết 57 đã đặt ra.