Đồng bộ hóa những “mắt xích thể chế” quan trọng cho hệ thống pháp luật về KH&CN

<p style="text-align: justify;">Việc Quốc hội vừa thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 4 đạo luật, gồm Luật Tần số vô tuyến điện, Luật Viễn thông, Luật Giao dịch điện tử và Luật Chuyển giao công nghệ không đơn thuần là sửa đổi các quy định chuyên ngành. Nhìn ở góc độ rộng hơn, đây là bước hoàn thiện một "mắt xích thể chế" quan trọng nhằm đồng bộ hóa hệ thống pháp luật cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, những lĩnh vực đang được xác định là động lực tăng trưởng mới của đất nước trong giai đoạn phát triển bứt phá.</p>

Điều đáng chú ý là thay vì sửa đổi từng luật riêng lẻ, Quốc hội lựa chọn sửa đồng thời bốn đạo luật có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Điều này phản ánh cách tiếp cận mới trong xây dựng pháp luật: Không xử lý từng "điểm nghẽn" riêng lẻ mà giải quyết cả chuỗi giá trị của hệ sinh thái công nghệ số.

Bốn đạo luật: Bốn mắt xích của một hệ sinh thái

Nếu coi nền kinh tế số là một cơ thể thống nhất thì mỗi đạo luật điều chỉnh một khâu khác nhau nhưng không thể tách rời.

Luật Tần số vô tuyến điện tạo nền tảng về tài nguyên vô tuyến - nguồn lực đặc biệt để triển khai 5G, Internet vạn vật (IoT), vệ tinh và các mạng thông tin thế hệ mới.

Luật Viễn thông điều chỉnh hạ tầng kết nối, là "đường cao tốc" của nền kinh tế số, nơi mọi dữ liệu, dịch vụ và nền tảng số đều vận hành.

Luật Giao dịch điện tử tạo hành lang pháp lý để các hoạt động trên môi trường số được công nhận về mặt pháp luật, từ ký số, hợp đồng điện tử đến các dịch vụ công trực tuyến.

Trong khi đó, Luật Chuyển giao công nghệ lại giải quyết bài toán đưa công nghệ tiên tiến từ viện nghiên cứu, doanh nghiệp hoặc nước ngoài vào sản xuất, kinh doanh, qua đó thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất.

Bốn lĩnh vực này liên kết với nhau thành một chuỗi hoàn chỉnh: Tài nguyên tần số để triển khai hạ tầng; có hạ tầng để truyền dữ liệu; có hành lang pháp lý để giao dịch; có cơ chế để công nghệ mới nhanh chóng được ứng dụng vào nền kinh tế. 

Việc sửa đổi đồng thời giúp bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tránh tình trạng một luật được tháo gỡ nhưng các luật còn lại vẫn là rào cản.

Gỡ những "nút thắt" đã tồn tại nhiều năm

Thực tế thời gian qua cho thấy, nhiều doanh nghiệp công nghệ không gặp khó về năng lực đầu tư mà gặp khó ở thể chế.

Chính phủ cùng Bộ KH&CN đã nhìn nhận rõ các vấn đề còn tồn tại trong từng lĩnh vực: Các dự án hạ tầng viễn thông phải trải qua nhiều thủ tục hành chính; việc sử dụng tài nguyên tần số cần nhiều quy trình phê duyệt; doanh nghiệp triển khai công nghệ mới phải đáp ứng nhiều điều kiện đầu tư kinh doanh; trong khi hoạt động chuyển giao công nghệ vẫn tồn tại những thủ tục kéo dài làm giảm cơ hội tiếp cận công nghệ tiên tiến.

Trong khi đó, chu kỳ phát triển công nghệ hiện nay ngày càng ngắn. Một công nghệ có thể chỉ mất vài tháng để trở thành xu hướng toàn cầu. Nếu thời gian hoàn thành thủ tục kéo dài hàng năm, doanh nghiệp sẽ đánh mất cơ hội cạnh tranh.

Chính vì vậy, nội dung xuyên suốt của lần sửa đổi này là cắt giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, nhưng vẫn bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước.

Đây cũng là lời giải cho bài toán nhiều năm qua là làm thế nào để vừa quản lý chặt chẽ, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo.

Một tư duy quản lý mới

Trước đây, quản lý nhà nước thường thiên về kiểm soát trước khi cho phép thực hiện. Cách tiếp cận này trở nên thiếu linh hoạt trong thời đại số.

Lần sửa đổi này thể hiện rõ quan điểm Nhà nước kiến tạo phát triển, chuyển từ tư duy "quản lý để kiểm soát" sang "quản lý để thúc đẩy phát triển". Chính phủ chỉ luật hóa những chủ trương đã được cấp có thẩm quyền quyết định, tập trung xử lý ngay các vướng mắc về thủ tục, phân quyền và điều kiện kinh doanh, thay vì tiếp tục duy trì những rào cản không còn phù hợp.

Đáng chú ý, trong quá trình thẩm tra, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm và tinh thần "không quản được thì cấm" không còn phù hợp, cải cách nhưng không buông lỏng quản lý. Đây là thông điệp rất quan trọng đối với môi trường đầu tư và đổi mới sáng tạo.

Quyết tâm cụ thể hóa các chủ trương lớn của Đảng

Việc sửa đổi đồng thời 4 đạo luật cũng cho thấy quyết tâm thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng quyết liệt, lợi thế của mỗi quốc gia không chỉ nằm ở nguồn vốn hay nhân lực mà còn ở tốc độ hoàn thiện thể chế. Một môi trường pháp lý minh bạch, linh hoạt sẽ quyết định khả năng thu hút đầu tư vào các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây hay mạng 5G.

Bởi vậy, việc hoàn thiện đồng bộ các quy định về hạ tầng viễn thông, tài nguyên tần số, giao dịch điện tử và chuyển giao công nghệ chính là bước chuẩn bị nền tảng để Việt Nam đón đầu các làn sóng công nghệ mới thay vì chỉ tham gia ở giai đoạn sau.

Thể chế phải đi trước một bước

Có thể nói, điểm đáng giá nhất của lần sửa đổi này không chỉ nằm ở việc cắt giảm bao nhiêu thủ tục hay phân cấp thêm bao nhiêu thẩm quyền, mà ở thông điệp xuyên suốt: Thể chế phải trở thành động lực của phát triển chứ không phải là rào cản.

Khi bốn đạo luật được sửa đổi đồng thời, Nhà nước đã lựa chọn cách tiếp cận theo hệ sinh thái thay vì xử lý từng vấn đề riêng lẻ. Đây là bước chuyển từ tư duy quản lý theo ngành sang quản trị theo chuỗi giá trị của nền kinh tế số.

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, việc hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật lần này vì thế không chỉ giải quyết những vướng mắc trước mắt của doanh nghiệp, mà còn tạo nền móng thể chế để đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới với tốc độ nhanh hơn, năng suất cao hơn và năng lực cạnh tranh mạnh mẽ hơn trên trường quốc tế.