Dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo: Rủi ro đạo đức AI và bài toán cân bằng quản lý - phát triển

<p style="text-align: justify;">Trong phiên thảo luận tại Tổ 11, gồm đoàn ĐBQH Thành phố Cần Thơ và Đoàn ĐBQH tỉnh Điện Biên về dự án Luật Trí tuệ nhân tạo (AI) sáng ngày 21/11, các đại biểu nêu lo ngại việc lập luật riêng có thể “vội vàng” và chồng chéo, trong khi nhóm ý kiến khác khẳng định cần khung pháp lý sớm để bắt kịp xu thế. Nhiều vấn đề như rủi ro đạo đức AI, Quỹ Phát triển AI tiếp tục được các đại biểu thảo luận.</p>

Đại biểu Tô Ái Vang, Đoàn ĐBQH Thành phố Cần Thơ cho biết, nhiều chủ trương lớn của Đảng yêu cầu phải thích ứng với sự phát triển của khoa học công nghệ (KHCN) 4.0, cụ thể như: Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng; Nghị quyết 52 của Bộ Chính trị về chủ động tham gia cách mạng công nghiệp 4.0; Mục tiêu duy trì chỉ số đổi mới sáng tạo trong top 3 ASEAN; Phấn đấu để kinh tế số chiếm khoảng 20% GDP; Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó định hướng Việt Nam trở thành một trong ba nước dẫn đầu Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển AI; Có tối thiểu 5 doanh nghiệp công nghệ số đạt trình độ tiên tiến, làm chủ công nghệ chiến lược như AI. "Với những mục tiêu này, chúng ta bắt buộc phải có quy định pháp luật làm nền tảng, đảm bảo sự phù hợp với thông lệ quốc tế, thuận lợi cho hội nhập, hợp tác và tạo điều kiện phát huy ứng dụng AI", đại biểu Tô Ái Vang nhấn mạnh.

Đại biểu Lê Minh Nam, Đoàn ĐBQH Thành phố Cần Thơ cũng cho rằng, thị trường AI đang được sử dụng rất phổ biến và hiệu quả trong thời gian vừa qua. Ngay tại Quốc hội, cũng đã triển khai Quốc hội số, "bình dân học vụ số", khai thác hiệu quả AI và đã thu được những giá trị rất tích cực. "Khi việc sử dụng đã phổ biến, phạm vi tác động rộng, lại là một lĩnh vực mới thì rất cần có quy định pháp luật để quản lý, chứ chỉ quản lý bằng Nghị quyết hoặc các văn bản dưới luật là không đủ bảo đảm". Do đó, việc ban hành một đạo luật riêng sẽ giúp tạo lập cơ sở pháp lý ban đầu, sau đó có thể từng bước hoàn thiện, sửa đổi, bổ sung.

Về mặt quản lý, đại biểu Lò Thị Luyến, Đoàn ĐBQH tỉnh Điện Biên cho biết, hiện trong dự thảo luật chỉ mới quy định tại Điều 7 về các mức độ rủi ro, gồm: Rủi ro chấp nhận được, rủi ro thấp, rủi ro trung bình và rủi ro cao. Theo đại biểu, phạm vi như vậy là chưa rộng và chưa đủ. "Đối với thế hệ trẻ, nếu chúng ta không hạn chế độ tuổi tiếp cận AI, thực tế đã có những quốc gia không cấm và trẻ em ở đó nghe theo AI, xem AI như bạn, thậm chí yêu AI hoặc kết hôn với AI. Nếu trẻ chưa đủ nhận thức mà được tiếp cận sớm với AI, thì rất nguy hiểm. Thực tế, vừa rồi một số nước châu Âu đã thông qua luật hạn chế độ tuổi tiếp cận AI", đại biểu Lò Thị Luyến đề nghị dự thảo Luật cần quan tâm đầy đủ hơn đến nội dung này.

Đại biểu Nguyễn Tuấn Anh, Trưởng đoàn ĐBQH Thành phố Cần Thơ  bảy tỏ tán thành việc ban hành Luật AI theo hướng luật khung.  Tuy nhiên, đề nghị cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện để đảm bảo quy định khung nhưng phải "rõ ràng, vững chắc", tránh quy định quá chung chung, khó hiểu, khó định lượng, khó hướng dẫn.

Về quan điểm xây dựng Luật cân bằng giữa quản lý và thúc đẩy hoạt động nghiên cứu, phát triển, triển khai và ứng dụng AI tại Việt Nam, đại biểu Nguyễn Tuấn Anh cho biết, một trong những quan điểm xây dựng Luật theo Tờ trình của Chính phủ là nhằm bảo đảm cân bằng giữa quản lý (giám sát, đánh giá sự phù hợp, dán nhãn, thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm…) và thúc đẩy (các chính sách ưu đãi, hỗ trợ, Quỹ, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, đào tạo nhân lực…) hoạt động nghiên cứu, phát triển, triển khai và ứng dụng AI tại Việt Nam.

Tuy nhiên, nội hàm của quan điểm tiếp cận "cân bằng" là chưa rõ và chưa thật sự phù hợp. Khái niệm "cân bằng" thường được hiểu theo nghĩa đối xứng, ngang bằng; trong khi thực tế, đối với mỗi cấp độ rủi ro của AI, mỗi lĩnh vực và mỗi nhóm chủ thể liên quan, chính sách quản lý và thúc đẩy cần được thiết kế khác nhau, linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tiễn và mục tiêu phát triển của từng giai đoạn. Bên cạnh đó, quản lý và thúc đẩy không phải là hai mục tiêu đối lập; quản lý hiệu quả chính là nền tảng để thúc đẩy phát triển bền vững.

Về Quỹ Phát triển AI quốc gia, đại biểu Nguyễn Tuấn Anh cho rằng, Cơ quan soạn thảo chưa có thuyết minh đầy đủ về sự cần thiết, mục tiêu và phạm vi hoạt động của Quỹ. Do vậy, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo làm rõ cơ sở chính sách và yêu cầu thực tiễn của việc thành lập Quỹ này.

Đồng thời đề nghị làm rõ mối quan hệ của Quỹ với các quỹ đang hoạt động, đặc biệt là Quỹ Phát triển KH&CN quốc gia (NAFOSTED) và Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (NATIF), vốn đã hỗ trợ nghiên cứu và đổi mới công nghệ, trong đó có lĩnh vực AI; cũng như mối quan hệ với các chương trình KH&CN trọng điểm và cơ chế huy động vốn xã hội hóa (PPP).

Chia sẻ băn khoăn của nhiều đại biểu về việc hiện nay trong nhiều dự án luật đều đề xuất thành lập quỹ; tuy nhiên, đại biểu Tô Ái Vang nhận thấy, đối với dự án Luật AI, việc thành lập Quỹ Phát triển AI Quốc gia là cần thiết; đồng thời nhấn mạnh, việc thành lập quỹ phải đi kèm cơ chế quản lý và giám sát chặt chẽ, đảm bảo sử dụng nguồn vốn đúng mục đích, tránh lãng phí.

Dự thảo Luật AI đang bước vào giai đoạn hoàn thiện với nhiều góc nhìn khác nhau nhưng điểm chung là sự thống nhất về yêu cầu cấp thiết phải quản lý AI một cách chủ động, bài bản và minh bạch. Những tranh luận thẳng thắn tại Tổ 11 cho thấy, việc xây dựng Luật không chỉ để "đuổi kịp" công nghệ, mà để dẫn dắt nó phát triển an toàn, nhân văn và vì lợi ích quốc gia. Khi bài toán cân bằng giữa quản lý - thúc đẩy được giải quyết đúng hướng, Việt Nam sẽ có cơ hội bước vào kỷ nguyên AI với tâm thế của người kiến tạo, chứ không phải người theo sau.