Đưa dược liệu bản địa thành sinh kế mới ở miền núi Thanh Hóa

<p style="text-align: justify;">Từ cây Sói rừng, Cát sâm, một nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang tìm cách nâng giá trị dược liệu bản địa ở miền núi Thanh Hóa bằng cách tổ chức lại cả chuỗi từ sản xuất, chế biến đến phát triển sản phẩm và kết nối du lịch. Cách làm này cho thấy khoa học, công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới đang dịch chuyển từ hỗ trợ một khâu sản xuất sang giải quyết bài toán sinh kế và chuỗi giá trị.</p>

Ở miền núi Thanh Hóa, Sói rừng và Cát sâm không chỉ được nhìn như những cây dược liệu. Câu hỏi được các nhà khoa học đặt ra là làm thế nào để nguồn tài nguyên bản địa này tạo thêm giá trị cho người dân và trở thành một phần của kinh tế nông thôn.

Từ bài toán đó, nhiệm vụ “Ứng dụng khoa học và công nghệ phát triển dược liệu Sói rừng, Cát sâm theo chuỗi giá trị gắn với phát triển du lịch trong xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Thanh Hóa” được triển khai trong khuôn khổ Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025.

Năm 2024, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phê duyệt tổ chức chủ trì, cá nhân chủ nhiệm, kinh phí và thời gian thực hiện nhiệm vụ. Viện Nghiên cứu và Phát triển vùng được giao chủ trì.

Điểm đáng chú ý là ngay từ tên nhiệm vụ, nghiên cứu không dừng ở việc phát triển hai loại cây dược liệu. Mục tiêu được đặt trong một chuỗi dài hơn: ứng dụng khoa học, công nghệ - phát triển dược liệu - hình thành chuỗi giá trị - gắn với du lịch - phục vụ xây dựng nông thôn mới.

Từ cây dược liệu đến sản phẩm

Khoảng cách từ một cây trồng có tiềm năng đến một sản phẩm có thể tạo sinh kế không ngắn.

Người dân có thể trồng được cây, nhưng để phát triển thành sản xuất hàng hóa cần giải quyết đồng thời nhiều khâu: nguồn giống, kỹ thuật canh tác, vùng nguyên liệu, chất lượng, thu hoạch, sơ chế, chế biến, phát triển sản phẩm và thị trường.

Với cây dược liệu, yêu cầu này càng rõ bởi giá trị không chỉ nằm ở khối lượng nguyên liệu thu hoạch. Khả năng chế biến sâu và phát triển sản phẩm quyết định một phần đáng kể giá trị cuối cùng.

Đây là lý do nhiệm vụ tại Thanh Hóa được tiếp cận theo chuỗi giá trị thay vì chỉ xây dựng một mô hình trồng cây.

Những bước đầu của quá trình đưa dược liệu thành sản phẩm đã có thể nhìn thấy. Thông tin công khai của cơ quan quản lý chất lượng tại Thanh Hóa ghi nhận Trà Sói rừng Pù Luông của Hợp tác xã Nông nghiệp - Thảo dược Pù Luông và Trà thảo dược Cát sâm của Hợp tác xã Lâm nghiệp - Dược liệu Thường Xuân trong hồ sơ tự công bố sản phẩm.

Chi tiết này đáng chú ý bởi nó thể hiện sự dịch chuyển từ nguyên liệu sang sản phẩm và sự tham gia của hợp tác xã vào quá trình tạo giá trị.

Nếu dược liệu chỉ được bán dưới dạng nguyên liệu, phần giá trị từ chế biến, sản phẩm và thương mại có thể được tạo ra ở nơi khác. Khi hợp tác xã tham gia chế biến, phát triển sản phẩm, địa phương có thêm cơ hội giữ lại một phần giá trị ngay tại vùng sản xuất.

Đưa hợp tác xã vào chuỗi giá trị

Trong xây dựng nông thôn mới, câu chuyện KH&CN vì thế không còn đơn giản là chuyển giao một quy trình kỹ thuật.

Một công nghệ có thể tốt nhưng nếu không có chủ thể tiếp nhận thì rất khó tồn tại sau khi nhiệm vụ kết thúc. Với khu vực nông thôn, hợp tác xã có thể trở thành cầu nối giữa nhà khoa học với hộ sản xuất và thị trường.

Sự tham gia của Hợp tác xã Nông nghiệp - Thảo dược Pù Luông và Hợp tác xã Lâm nghiệp - Dược liệu Thường Xuân cho thấy hướng tổ chức chuỗi này đang từng bước được hình thành.

Đây cũng là yêu cầu được đặt ra trong Chương trình KH&CN phục vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025.

Theo Quyết định 923/QĐ-TTg ngày 2/8/2022 của Thủ tướng Chính phủ, ít nhất 80% mô hình phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn của Chương trình phải có liên kết đa ngành, liên kết chuỗi giá trị và hợp tác công tư. Các giải pháp khoa học, công nghệ phải góp phần tăng hiệu quả kinh tế tối thiểu 15%. Đặc biệt, ít nhất 70% mô hình phải được địa phương tiếp tục triển khai, nhân rộng.

Như vậy, thước đo không chỉ là một mô hình có được xây dựng hay không, mà quan trọng hơn là mô hình có tiếp tục vận hành khi nhiệm vụ khoa học kết thúc.

Khi dược liệu gặp du lịch

Một điểm khác biệt của nhiệm vụ tại Thanh Hóa là đặt dược liệu trong mối liên hệ với du lịch.

Pù Luông là không gian có điều kiện để câu chuyện về sản phẩm địa phương kết nối với trải nghiệm của du khách. Thay vì chỉ bán nguyên liệu, dược liệu có thể được phát triển thành sản phẩm gắn với vùng đất, cộng đồng và câu chuyện sản xuất.

Khi đó, một vùng nguyên liệu không chỉ có chức năng cung cấp đầu vào. Nếu được tổ chức phù hợp, quá trình trồng, chăm sóc, thu hái và chế biến dược liệu cũng có thể trở thành một phần của trải nghiệm du lịch nông thôn.

Ngược lại, du lịch tạo thêm một kênh để sản phẩm địa phương tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng.

Sự kết nối này làm thay đổi cách nhìn về giá trị của một cây trồng. Cây Sói rừng hay Cát sâm không chỉ được tính bằng sản lượng thu hoạch mà còn có thể tạo giá trị thông qua chế biến, sản phẩm, thương hiệu địa phương và dịch vụ gắn với du lịch.

Đó cũng là hướng mà Chương trình KH&CN phục vụ xây dựng nông thôn mới đặt ra: các mô hình phải phù hợp với lợi thế của từng vùng, gắn khoa học, công nghệ với tổ chức sản xuất và phát triển kinh tế nông thôn.

Để đề tài không dừng ở nghiệm thu

Tuy nhiên, từ sản phẩm ban đầu đến một chuỗi giá trị bền vững vẫn còn nhiều việc phải làm.

Việc xuất hiện sản phẩm Trà Sói rừng Pù Luông và Trà thảo dược Cát sâm mới cho thấy những mắt xích cụ thể đang hình thành. Hiệu quả cuối cùng của nhiệm vụ còn phải được đánh giá bằng khả năng duy trì vùng nguyên liệu, chất lượng sản phẩm, thị trường, thu nhập của người tham gia và khả năng tiếp tục vận hành của các hợp tác xã.

Đây cũng chính là phép thử quan trọng đối với các nhiệm vụ KH&CN phục vụ xây dựng nông thôn mới.

Một đề tài có thể tạo được quy trình, mô hình hay sản phẩm trong thời gian triển khai. Nhưng giá trị thực sự chỉ được khẳng định khi kết quả đó được người dân và doanh nghiệp tiếp tục sử dụng sau khi nguồn lực của nhiệm vụ kết thúc.

Với Sói rừng và Cát sâm, câu chuyện vì thế không đơn thuần là phát triển thêm hai cây dược liệu ở Thanh Hóa.

Đằng sau đó là cách tiếp cận khác đối với nguồn lực của nông thôn: không chỉ khai thác những gì địa phương đang có, mà dùng khoa học và công nghệ để tạo thêm giá trị cho chính nguồn lực ấy.

Từ cây dược liệu đến vùng nguyên liệu, từ nguyên liệu đến sản phẩm, từ hợp tác xã đến thị trường và từ sản phẩm đến du lịch là một chuỗi dài. Khi các mắt xích được kết nối, khoa học và công nghệ mới thực sự đi vào sản xuất và đời sống.

Và đó cũng là ý nghĩa của KH&CN đối với xây dựng nông thôn mới: không nằm ở số lượng đề tài được triển khai, mà ở khả năng biến kết quả nghiên cứu thành sản phẩm, sinh kế và giá trị có thể ở lại với người dân, với địa phương.