Giải mã nguồn gen, hoàn thiện quy trình nhân giống và thâm canh mơ Hương Tích

<p style="text-align: justify;">Nhiệm vụ khoa học và công nghệ về phục tráng nguồn gen mơ Hương Tích vừa được Sở Khoa học và Công nghệ Thành phố Hà Nội tổ chức Hội đồng nghiệm thu cấp thành phố thành công, góp phần bảo tồn giống cây đặc sản. Nhờ ứng dụng đồng bộ các quy trình kỹ thuật mới đã giúp tăng năng suất từ 31,2-34,1%, mở hướng phát triển nông nghiệp gắn với du lịch sinh thái Chùa Hương.</p>

Trước nguy cơ suy thoái nguồn gen quý

Mơ Hương Tích là giống cây đặc sản gắn với văn hóa lễ hội Chùa Hương và sinh kế của người dân địa phương. Tuy nhiên, trước nguy cơ suy thoái nguồn gen, diện tích trồng ngày càng thu hẹp, việc bảo tồn và phát triển giống mơ đặc hữu này đang đặt ra yêu cầu cấp thiết. 

Nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp cơ sở đã nghiên cứu giải mã hệ gen, tuyển chọn cây đầu dòng, hoàn thiện quy trình nhân giống và kỹ thuật thâm canh, tạo cơ sở khoa học cho việc phục tráng giống mơ Hương Tích, đồng thời mở ra hướng phát triển nông nghiệp gắn với du lịch sinh thái.

Rừng mơ Hương Tích từng cho sản lượng hàng trăm tấn mỗi năm, gắn bó với đời sống sản xuất của người dân và hoạt động du lịch tại quần thể di tích Chùa Hương. Tuy vậy, do tác động của quá trình khai thác thiếu bảo tồn, biến đổi khí hậu và sự du nhập của các giống ngoại lai, diện tích mơ Hương Tích hiện chỉ còn khoảng 8-10 ha, phân bố rải rác.

Khảo sát thực tế cho thấy, quần thể cây mơ đang có dấu hiệu lão hóa nghiêm trọng, trong đó 56,8% số cây nằm ở độ tuổi 10-15 năm. Phương pháp nhân giống tại các hộ dân chủ yếu là chiết cành, chiếm 78%, trong khi ghép cành chỉ chiếm 0,13% do thiếu tổ hợp gốc ghép phù hợp.

Bên cạnh đó, tập quán canh tác tự phát, thiếu kỹ thuật đốn tỉa, chưa kiểm soát được quá trình ra hoa, đậu quả và tình trạng sâu bệnh đã ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng quả. Nguy cơ lai tạp cũng đặt ra yêu cầu phải có giải pháp nhận diện, tuyển chọn và bảo tồn nguồn gen gốc.

Giải mã nguồn gen mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội

Trước yêu cầu đó, nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp cơ sở "Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen mơ (prunus sp.) Hương Tích gắn với du lịch sinh thái" đã triển khai các nghiên cứu từ sinh học phân tử đến kỹ thuật nông học, tập trung giải quyết những hạn chế trong bảo tồn và phát triển giống mơ Hương Tích.

Kết quả nổi bật nhất là việc giải mã hoàn chỉnh hệ gen lục lạp của mơ Hương Tích với kích thước 157.922 bp, xác định loài thuộc Prunus mume có quan hệ di truyền gần với các giống mơ cổ tại Trung Quốc.

Nhóm nghiên cứu cũng thiết lập thành công các chỉ thị phân tử và mã vạch ADN giúp nhận diện chính xác, phân biệt mơ Hương Tích với các giống mơ Mộc Châu hay Song mai. Dựa trên các tiêu chuẩn nghiêm ngặt, 20 cây đầu dòng có năng suất ổn định trên 24,42 kg/cây và độ ngọt (Brix) đạt 11,15% đã được bình tuyển, tạo nguồn vật liệu di truyền chất lượng cao.

Đối với quy trình nhân giống, nhóm nghiên cứu xác định phương pháp ghép đoạn cành trên gốc mận vào giữa tháng 9 (ngày 15/9) cho hiệu quả cao nhất. Khi kết hợp xử lý chất điều hòa sinh trưởng Atonik, tỷ lệ bật mầm đạt 63,1%, tỷ lệ sống đạt 60%. Từ quy trình này, nhiệm vụ đã sản xuất được 610 cây giống đạt tiêu chuẩn xuất vườn.

Đồng thời, nhiệm vụ còn nghiên cứu hoàn thiện kỹ thuật thâm canh nhằm nâng cao năng suất, chất lượng quả. Công thức bón gốc được xác định cho hiệu quả tốt nhất là CT3, gồm 20 kg phân hữu cơ, 1,5 kg N, 3,0 kg P2O5 và 1,5 kg K2O/cây/năm, kết hợp phun phân bón lá Kali (K-BO). Với quy trình này, năng suất thực thu đạt 6,1 tấn/ha, độ Brix đạt 11,60%.

Một nội dung đáng chú ý khác là nghiên cứu biện pháp điều khiển thời gian ra hoa. Theo đó, kỹ thuật khoanh vỏ cành vào đầu đến giữa tháng 10 hoặc phun Ethrel nồng độ 0,5‰ giúp hoa nở sớm và đồng loạt từ 7-9 ngày, qua đó góp phần hạn chế ảnh hưởng của sương muối và tăng tỷ lệ đậu quả.

Đối với mô hình trồng mới, nhiệm vụ đã triển khai trên diện tích 1 ha với 625 cây, phân bố dọc tuyến Suối Yến và Suối Tuyết. Tỷ lệ cây sống đạt 81%, bước đầu hình thành các dải cây xanh, góp phần bổ sung cảnh quan sinh thái dọc những tuyến du lịch trọng điểm.

Đáng chú ý, mô hình thâm canh quy mô 3 ha với 1.875 cây được triển khai tại 13 hộ dân. Kết quả cho thấy năng suất thực thu đạt 5,5-6,3 tấn/ha, tăng 31,2-34,1% so với phương pháp canh tác truyền thống. Chất lượng quả cũng được cải thiện, với khối lượng đạt 16,4-17,3 g/quả. Sản phẩm được bán trực tiếp cho khách du lịch làm quà tặng với giá 90.000 đồng/kg.

Theo kết quả đánh giá mô hình, tổng doanh thu đạt 531,5 triệu đồng/ha, lợi nhuận thuần đạt 377 triệu đồng/ha/năm, cao hơn phương pháp sản xuất truyền thống 165,5 triệu đồng/ha.

Bên cạnh hiệu quả kinh tế, việc áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) giúp giảm 6,1 triệu đồng/ha/năm chi phí hóa chất bảo vệ thực vật, góp phần hạn chế tác động đến môi trường và bảo vệ an toàn nguồn nước mặt tại lưu vực di tích.

Những kết quả từ các mô hình cho thấy việc ứng dụng đồng bộ quy trình nhân giống và thâm canh không chỉ cải thiện năng suất, chất lượng sản phẩm mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, tạo thêm cơ sở để người dân phát triển kinh tế từ cây mơ Hương Tích.

Từ kết quả nghiên cứu và triển khai mô hình, việc phục tráng mơ Hương Tích có thể mở ra hướng phát triển nông nghiệp sinh thái gắn với hoạt động du lịch tại khu vực Chùa Hương. Các vườn mơ không chỉ là không gian sản xuất nông nghiệp mà còn có thể trở thành điểm nhấn cảnh quan, góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch địa phương.

Để phát huy kết quả nhiệm vụ, nhóm nghiên cứu kiến nghị chính quyền địa phương bảo vệ nghiêm ngặt 20 cây đầu dòng đã được công nhận, đồng thời quy hoạch mở rộng diện tích trồng mơ lên 20-30 ha. Cùng với đó, cần tăng cường quản lý hoạt động chăn thả gia súc, hỗ trợ chuẩn hóa các sản phẩm chế biến sâu như rượu mơ, ô mai đạt chuẩn OCOP và gắn kết các vườn mơ với hệ thống tour, tuyến của doanh nghiệp lữ hành.

Bảo tồn nguồn gen, phát triển cây giống đạt chuẩn và ứng dụng quy trình thâm canh là những nền tảng quan trọng để phục tráng mơ Hương Tích. Khi được kết hợp với định hướng phát triển du lịch sinh thái, giống cây đặc sản này có thêm cơ hội phát huy giá trị kinh tế, văn hóa và cảnh quan, góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.