GS.TS.NGND. Trần Nghi và hành trình đánh thức lòng đất

<p style="text-align: justify;">Hơn bốn thập kỷ miệt mài nghiên cứu với những trang sử đá, GS.TS.NGND Trần Nghi đã đúc kết trọn vẹn trí tuệ và tâm huyết của mình vào Cụm công trình “Địa chất Trầm tích Việt Nam - Lý luận và Thực tiễn”. Cụm công trình đã xác lập một vị thế mới cho khoa học địa chất Việt Nam. Cụm công trình đã được Hội đồng cấp Nhà nước đề nghị trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt 7 (năm 2026) - giải thưởng khoa học và công nghệ cao quý của đất nước.</p>

Địa chất không chỉ là câu chuyện của những hòn đá vô tri, mà là chìa khóa giải mã lịch sử hình thành Trái đất, từ đó mở ra kho tàng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ không gian sinh tồn của nhân loại. 

Cụm công trình "Địa chất Trầm tích Việt Nam - Lý luận và Thực tiễn" của GS. Trần Nghi như một bản lề lịch sử của ngành địa chất nước nhà. 

Cụm công trình là một kiến trúc khoa học đồ sộ, bao trùm 5 lĩnh vực chuyên sâu: Địa chất trầm tích dầu khí; Địa chất trầm tích biển; Địa chất trầm tích Đệ Tứ phần đất liền; Địa chất trầm tích Pliocen - Đệ Tứ thềm lục địa Việt Nam; và Địa chất trầm tích di sản Thiên nhiên Thế giới Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Ở mỗi lát cắt, Cụm công trình đều để lại những dấu ấn mang tính cách mạng, thay cho lối mòn tư duy để tạo nên những hệ giá trị mới.

Nhà khoa học Việt thách thức học thuyết phương Tây

Điểm sáng của Cụm công trình nằm ở sáng tạo lý thuyết mang tính tiên phong. Lần đầu tiên, một nhà khoa học Việt Nam mạnh dạn đề xuất luận thuyết mới về cơ chế kiến tạo - địa động lực hình thành các bể trầm tích Kainozoi vùng nước sâu thềm lục địa Việt Nam. 

Lâu nay, giới học giả phương Tây luôn duy trì quan điểm cơ chế này là "sụt lún và tách giãn". Bằng những bằng chứng địa chấn và trầm tích, GS. Trần Nghi đã chứng minh thuyết phục rằng, các bể trầm tích Kainozoi vùng nước sâu thềm lục địa Việt Nam sụt lún lan tỏa theo chu kỳ và hoàn toàn không tách giãn. Sự phản biện sắc sảo này làm thay đổi căn bản cách tiếp cận trong thăm dò dầu khí tại Biển Đông.

GS. Trần Nghi đã đưa ứng dụng Toán học vào lòng đất. Ông thiết lập thành công các công thức thực nghiệm vô giá dựa trên đại số và xác suất thống kê. Các hệ số biến đổi thứ sinh (C), hệ số nén ép (Co), hệ số mài tròn (Ro), hệ số chọn lọc (So) và chỉ số thạch anh (Q) được tích hợp trong phương trình đánh giá độ rỗng và độ thấm dầu khí. Sự định lượng hóa này biến những dự đoán mơ hồ thành các thông số chính xác, trở thành kim chỉ nam cho việc phân tích tướng, phục hồi bể thứ cấp và đánh giá chất lượng các tầng chứa (colecto) dầu khí.

Hệ thống lý luận của GS Trần Nghi cũng định hình lại nền tảng của địa chất học hiện đại với các định nghĩa hoàn toàn mới về "Tướng đá", "Địa tầng phân tập" và "Địa - hệ sinh thái". Mô hình địa tầng phân tập (Tran Nghi, 2010) cùng 3 công thức tích hợp giữa phức hệ tướng đá và 3 miền hệ thống (LST, TST, HST) là một đóng góp giúp thiết lập lại phương pháp thành lập bản đồ tướng đá - cổ địa lý với độ chính xác cao.

Dấu ấn thực tiễn - Khẳng định chủ quyền tài nguyên

Cụm công trình "Địa chất Trầm tích Việt Nam - Lý luận và Thực tiễn" của GS. Trần Nghi đã trực tiếp tạo ra những công cụ, góp phần phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ chủ quyền của đất nước. Đó là việc thành lập Bản đồ địa chất Biển Đông và vùng kế cận tỷ lệ 1/4.000.000 dựa trên 3 nguyên tắc hoàn toàn mới. 

Ông đã xây dựng thành công Thang địa tầng phân tập trầm tích Pliocen trên thềm lục địa (gồm 3 phức tập S1, S2, S3) và Thang địa tầng trầm tích Đệ Tứ (gồm 5 phức tập Q11 đến Q13b-Q2). Hệ thống này đã khắc phục hoàn toàn những lỗ hổng của 5 hệ tầng truyền thống mà ngành địa chất khoáng sản đang áp dụng, mang lại cái nhìn chuẩn xác hơn cho công tác thăm dò khoáng sản bở rời và vật liệu xây dựng.

Đặc biệt, giá trị thực tiễn của công trình còn vươn ra khỏi phạm vi công nghiệp để chạm đến những giá trị nhân văn và di sản đại đồng. Ít ai biết rằng, GS. Trần Nghi chính là người chủ trì nghiên cứu và xây dựng toàn bộ nội dung cốt lõi về "Địa chất và Địa mạo" trong Hồ sơ trình UNESCO. 

Nhờ những luận cứ khoa học sắc bén và tài liệu chứng minh thuyết phục, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã chính thức được vinh danh là Di sản Thiên nhiên Thế giới vào tháng 7/2003, mang lại niềm tự hào cho đất nước.

Sự nể phục từ giới học thuật toàn cầu

PGS.TSKH. Nguyễn Địch Dỹ, nguyên Chủ tịch Hội Đệ Tứ - Địa mạo Việt Nam khẳng định, mỗi chương của công trình "Địa chất Trầm tích Việt Nam" là một hướng nghiên cứu mới, được đúc kết từ các đề tài cấp nhà nước thuộc chương trình KC.09.23/06-10 của Bộ Khoa học và Công nghệ, các đề tài và dự án thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường do chính tác giả làm chủ nhiệm qua các nhiệm kỳ và các đề tài cấp ngành trực thuộc Tập đoàn Dầu khí Việt Nam.

Từ mối quan hệ giữa trầm tích và kiến tạo theo nguyên lý chu kỳ Wilson tác giả đã giải thích cơ chế hình thành các bể trầm tích Kainozoi trên thềm lục địa Việt Nam là "sụt lún nhiệt lan tỏa có chu kỳ và không tách giãn" - một sáng tạo đột phá, xứng đáng trở thành "chủ thuyết của trường phái nghiên cứu phân tích bể trầm tích của Việt Nam". PGS.TSKH. Nguyễn Địch Dỹ nhấn mạnh, công trình mang tính mở đường, chấm dứt thời kỳ nghiên cứu trầm tích chỉ dừng lại ở thạch học đơn thuần theo lối mòn cũ.

Cùng chung nhận định, GS.TSKH. Phan Trường Thị cho rằng, "Atlas of Sedimentary Rocks of Vietnam" (Atlas trầm tích Việt Nam) là cuốn từ điển giải thích mọi điều cần biết về trầm tích học. Việc khảo sát, chụp ảnh và luận giải cơ chế thành tạo của 1.000 mẫu đá dưới kính hiển vi phân cực của GS. Trần Nghi đã đưa Trầm tích luận Việt Nam lên ngang tầm thế giới.

Theo đánh giá của GS.TS. Anna Wysocka, Viện Hàn lâm Khoa học Ba Lan, những nguyên lý và hệ số trầm tích của GS. Trần Nghi đã đóng góp vào sự tiến bộ của nghiên cứu trầm tích luận ở tầm cỡ thế giới.

GS.TSKH. Renat Shakirov, Viện Hải dương học Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học Nga nhận định, xuyên suốt các công trình của GS. Trần Nghi là tính triết học và hàn lâm sâu sắc khi kết nối chu kỳ tiến hóa trầm tích với sự thay đổi mực nước biển toàn cầu và chuyển động kiến tạo. GS.TSKH. Renat Shakirov cho rằng, GS. Trần Nghi là một nhà Địa chất Trầm tích lớn, đầu ngành của Việt Nam có trình độ bậc thầy, người đã mở ra một kỷ nguyên hội nhập quốc tế cho ngành trầm tích nước nhà.

Cụm công trình "Địa chất Trầm tích Việt Nam - Lý luận và Thực tiễn" được viết nên bởi nhãn quan sắc bén, trí tuệ và tinh thần cống hiến không mệt mỏi của GS.TS.NGND. Trần Nghi suốt 40 năm qua, đã minh chứng cho sức lao động khoa học phi thường. 

Cụm công trình đã trở thành một di sản khoa học vô giá, một ngọn hải đăng dẫn đường cho các thế hệ nhà địa chất Việt Nam trên chặng đường chinh phục và giải mã những bí ẩn sâu thẳm của Trái đất.