Hình thành Trung tâm Đổi mới sáng tạo, làm sao để công nghệ không “nằm trong ngăn kéo”?

<p style="text-align: justify;">Trong thực tiễn, kết quả nghiên cứu khoa học ngày càng nhiều. Thậm chí, số lượng đề tài, công trình mỗi năm vẫn tăng đều, chất lượng cũng có nhiều tiến bộ. Nhưng có một thực tế khó phủ nhận là không nhiều trong số kết quả đó thực sự đi vào sản xuất, ra thị trường hay đời sống.</p>

Câu chuyện nghiên cứu xong để đó không còn mới. Công nghệ nằm trong phòng thí nghiệm, doanh nghiệp thì loay hoay tìm giải pháp. Hai phía đều có nhu cầu, nhưng lại không gặp được nhau. Khoảng trống ấy lâu nay vẫn được gọi bằng một cái tên khá hình tượng đó là "thung lũng chết".

Chính ở điểm này, câu chuyện về các Trung tâm Đổi mới sáng tạo (ĐMST) bắt đầu trở nên đáng bàn, như một lời giải cho một bài toán cụ thể.

Hạ tầng trung gian đưa công nghệ ra thị trường

Vấn đề không nằm ở chỗ chúng ta không có công nghệ mà là thiếu một nơi đủ năng lực để kết nối và làm cho ra việc. Bởi, doanh nghiệp muốn đổi mới, nhưng không biết công nghệ nào phù hợp, thử nghiệm ở đâu, rủi ro thế nào. Nhà khoa học có kết quả nghiên cứu, nhưng không rõ thị trường cần gì, ai sẽ là người dùng đầu tiên. Các dịch vụ như định giá công nghệ, môi giới công nghệ, sở hữu trí tuệ, thử nghiệm, tiêu chuẩn, pháp lý… thì có, nhưng rời rạc, mạnh ai nấy làm.

Một hệ sinh thái khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo (KHCN&ĐMST) như vậy rất khó để vận hành trơn tru. Nó thiếu "một điểm" để kết nối, đứng ra tổ chức, thử nghiệm, thậm chí chấp nhận rủi ro cùng các bên.

Đó là lý do người ta nói đến Trung tâm ĐMST như một dạng hạ tầng trung gian cho việc đưa công nghệ ra thị trường.

Nhìn ra thế giới, nhiều nước đã xử lý câu chuyện này từ khá sớm. Họ không kỳ vọng viện nghiên cứu tự đi bán công nghệ, cũng không để doanh nghiệp tự lần mò.

Các mô hình Trung tâm ĐMST quốc tế như: Mạng lưới các Viện Fraunhofer của Đức, Viện Nghiên cứu Công nghệ Công nghiệp ITRI của Đài Loan hay Mạng lưới các trung tâm Catapult của Anh đều tập trung vào việc làm cho công nghệ "đi thêm được một bước nữa", từ phòng thí nghiệm ra gần với thị trường hơn.

Họ thử nghiệm, làm mẫu, giảm rủi ro, kết nối doanh nghiệp, thậm chí đứng ra "đỡ" những giai đoạn khó nhất. Nói đơn giản hơn là họ làm những việc mà từng bên riêng lẻ khó có thể làm được.

Tại Việt Nam cũng đã bắt đầu có những mô hình tương tự, từ Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) đến Trung tâm ĐMST ở Hà Nội, Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo TP.HCM (SIHUB). Ở một số địa phương, có Trung tâm Khởi nghiệp và ĐMST TP. Cần Thơ (CASIC), Trung tâm Hỗ trợ khởi nghiệp ĐMST Đà Nẵng... Nhưng nhìn tổng thể, hệ thống này vẫn còn đang định hình, chưa đủ lực để "kéo" cả hệ sinh thái đi cùng.

Chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế

Trung tâm ĐMST là tổ chức trung gian thực hiện các nhiệm vụ theo chuỗi giá trị ĐMST, từ nhu cầu của thị trường đến hình thành sản phẩm, mô hình kinh doanh và thương mại hóa công nghệ.

Thực tế, Trung tâm ĐMST sẽ không trực tiếp tạo ra công nghệ mà có các chức năng cốt lõi gồm:

Thứ nhất, kết nối viện - trường - doanh nghiệp - quỹ đầu tư - cơ quan quản lý; kết nối cung công nghệ với cầu thị trường; kết nối ý tưởng với nguồn lực. Đây không phải kết nối chung chung, mà là kết nối đúng người, đúng việc: ai có bài toán, ai có lời giải, ai có tiền, ai có nhu cầu.

Thứ hai, hỗ trợ để công nghệ thành sản phẩm: Hỗ trợ hoàn thiện công nghệ, thử nghiệm, bảo hộ sở hữu trí tuệ, xây dựng mô hình kinh doanh, gọi vốn; giúp công nghệ vượt qua "thung lũng chết".

Thứ ba, cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp, từ định giá, môi giới công nghệ, pháp lý sở hữu trí tuệ, thử nghiệm, tiêu chuẩn, đào tạo quản trị công nghệ và ĐMST. Đây là phần "hậu cần" nhưng lại quyết định công nghệ có đi xa được hay không.

Như vậy, Trung tâm ĐMST không làm thay doanh nghiệp hay nhà khoa học, nhưng giúp họ làm nhanh hơn, chắc hơn và ít rủi ro hơn. Hoạt động của Trung tâm ĐMST được phân tích và tổ chức theo chuỗi chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế theo quy trình: Khoa học → Công nghệ → Sản phẩm → Sản xuất → Thị trường. Trong chuỗi này, khâu từ công nghệ sang sản phẩm là khâu khó nhất tại Việt Nam, và là trọng tâm hoạt động của Trung tâm ĐMST.

Một Trung tâm ĐMST hoạt động hiệu quả không bắt đầu từ công nghệ mà bắt đầu từ bài toán. Bài toán đó có thể đến từ một bộ, một địa phương, một doanh nghiệp lớn, những nơi có nhu cầu thật, đủ lớn. Khi bài toán rõ ràng, việc tìm công nghệ, kết nối đội ngũ, thử nghiệm… mới có đất để triển khai.

Ở đây có một yếu tố rất đáng chú ý là vai trò "First Buyer" (người mua đầu tiên). "First Buyer" phải đưa ra bài toán cụ thể, có quy mô đủ lớn, có nhu cầu thực sự. "First Buyer" chính là chìa khóa trong chuỗi chuyển hóa công nghệ thành sản phẩm. Với sản phẩm mới, nếu không có người dám dùng thử, mọi thứ rất dễ dừng lại ở mức ý tưởng.

Vai trò của Trung tâm ĐMST, trong nhiều trường hợp, là đứng ra kết nối, thuyết phục, thậm chí tổ chức để hình thành thị trường ban đầu đó. Làm được việc này, coi như đã đi được nửa chặng đường.

Suy cho cùng, câu chuyện Trung tâm ĐMST không chỉ là lập thêm một đơn vị. Vấn đề nằm ở cách tổ chức lại quá trình đưa công nghệ ra thị trường.

Nếu làm tốt, đây sẽ là "cánh tay nối dài" của cơ quan quản lý trong việc giải các bài toán lớn, đồng thời là nơi doanh nghiệp tìm đến khi cần đổi mới thực sự.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh diễn ra nhanh, áp lực cạnh tranh ngày càng lớn, việc có những thiết chế đủ mạnh để "đỡ" khâu chuyển tiếp từ công nghệ sang sản phẩm không còn là lựa chọn. Nếu không có những Trung tâm ĐMST như vậy, công nghệ sẽ còn nằm lại trên giấy. Và đó là điều chúng ta không thể tiếp tục chấp nhận.