Khoa học và công nghệ góp phần phục hồi cam Xã Đoài, Nghệ An

<p>Từng là đặc sản nổi tiếng của Nghệ An, cam Xã Đoài nay chỉ còn khoảng 5-6 ha tại Nghi Lộc, trong khi nhiều vườn cây đã thoái hóa, năng suất và chất lượng giảm mạnh. Trước nguy cơ mai một nguồn gen quý, việc ứng dụng khoa học và công nghệ để tạo giống sạch bệnh, hoàn thiện quy trình canh tác đang mở ra hướng đi mới cho việc bảo tồn và phát triển giống cam đặc sản này.</p>

Cam Xã Đoài có nguồn gốc từ xã Nghi Diên, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Nổi tiếng bởi hương vị thơm ngon đặc trưng, giống cam này từng giành giải Nhất về chất lượng thơm ngon tại hội thi cam ngọt được tổ chức từ thời nhà Nguyễn, từ đó trở thành đặc sản nức tiếng của địa phương.

Những năm 1980, diện tích cam Xã Đoài tại Nghi Lộc lên tới khoảng 400 ha, nhưng đến nay chỉ còn khoảng 5-6 ha, chủ yếu được trồng trong vườn nhà. Nhiều vườn cam có biểu hiện thoái hóa, năng suất và chất lượng giảm do quá trình nhân giống qua nhiều thế hệ, lai tạp sinh học giữa các giống cam và nhiễm sâu bệnh, đặc biệt là bệnh Greening và Tristeza. Bên cạnh đó, việc kiểm soát nguồn bệnh từ cây giống và áp dụng tiến bộ kỹ thuật trong trồng, chăm sóc vẫn còn những hạn chế.

Trước yêu cầu thực tiễn, Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Bắc Trung Bộ đã đề xuất và được Bộ Khoa học và Công nghệ phê duyệt thực hiện dự án "Sản xuất thử giống cam Xã Đoài tại Nghệ An", nhằm phục hồi, phát triển nguồn gen đặc sản, tạo nguồn giống chất lượng phục vụ người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp vùng trồng cam.

Một trong những kết quả quan trọng của dự án là tuyển chọn được 15 cây đầu dòng sạch bệnh. Bằng kỹ thuật vi ghép đỉnh sinh trưởng, nhóm thực hiện đã tạo được 10 cây mẹ S0 sạch bệnh và 100 cây S1 sạch bệnh. Các cây sinh trưởng, phát triển tốt, ít bị sâu bệnh, đặc biệt không nhiễm hai bệnh Greening và Tristeza. Nguồn cây này hiện được lưu giữ, chăm sóc trong nhà lưới chống côn trùng có diện tích 500 m² tại Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Bắc Trung Bộ.

Cùng với việc tạo nguồn giống sạch bệnh, dự án cải tạo vườn sản xuất cây giống quy mô 1.000 m², công suất 30.000 cây giống mỗi năm. Trong hai năm 2020-2021, dự án đã sản xuất được 60.040 cây giống cam Xã Đoài đủ tiêu chuẩn, phục vụ các nội dung của dự án và hỗ trợ mở rộng sản xuất. Các quy trình nhân giống sạch bệnh trong nhà lưới, trồng mới và chăm sóc cam thời kỳ kiến thiết cơ bản cũng được hoàn thiện, phù hợp với điều kiện sản xuất tại Nghệ An.

Từ kết quả nghiên cứu, dự án triển khai mô hình trồng mới 30 ha cam Xã Đoài. Trong đó, mô hình 20 ha áp dụng thâm canh tổng hợp cho thấy cây sinh trưởng, phát triển tốt, ít nhiễm sâu bệnh sau hai năm triển khai. Với mô hình 10 ha ứng dụng công nghệ cao, việc quản lý độ ẩm bằng hệ thống tưới nhỏ giọt và bón phân tự động qua hệ thống tưới giúp cây cam sinh trưởng tốt. Khối lượng quả đạt từ 227,51-251,40g; năng suất năm thứ ba đạt 3,44-3,94 tấn/ha.

Theo kết quả tổng hợp của dự án, với giá bán 40.000 đồng/kg tại thời điểm đánh giá, mô hình cho doanh thu khoảng 137,6-157,6 triệu đồng/ha. Đây là kết quả bước đầu cho thấy tiềm năng kinh tế của việc kết hợp giống sạch bệnh với quy trình thâm canh và ứng dụng công nghệ cao.

Tại xã Nghi Diên, gia đình ông Nguyễn Văn Cường có vườn cam diện tích 1.400 m² với 40 gốc, trong đó có 7 cây giống gốc đã 37 năm tuổi. Theo ông Cường, bình quân mỗi cây cho thu hoạch hơn 100 quả mỗi vụ, cây nhiều nhất đạt 300 quả. Vào thời điểm giá cao nhất, mỗi quả cam đẹp có giá 100.000 đồng, quả cỡ vừa khoảng 80.000 đồng. Nhờ cây cam, kinh tế gia đình ông cũng được cải thiện, đời sống từng bước ổn định hơn.

Dự án cũng đào tạo 20 cán bộ kỹ thuật, 80 kỹ thuật viên và hướng dẫn hàng trăm lượt nông dân nắm được các quy trình kỹ thuật sản xuất cam. Qua đó, các tiến bộ khoa học và công nghệ từng bước được đưa vào thực tiễn, thúc đẩy thâm canh, nâng cao chất lượng sản phẩm và hình thành vùng sản xuất cam tập trung theo hướng hàng hóa.

Việc phục hồi cam Xã Đoài không chỉ dừng ở tạo nguồn giống sạch bệnh mà còn gắn với đổi mới kỹ thuật canh tác, nâng cao năng lực sản xuất và hiệu quả kinh tế nông hộ. 

Những kết quả bước đầu của dự án tạo cơ sở khoa học và kỹ thuật để tiếp tục phát triển giống cam đặc sản, góp phần chuyển dịch cơ cấu cây trồng, giải quyết việc làm ở nông thôn và nâng cao thu nhập cho người dân. Đây cũng là những hướng tiếp cận phù hợp với mục tiêu phát triển sản xuất, cải thiện sinh kế và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn của các chương trình mục tiêu quốc gia.