Khoa học xã hội và nhân văn: Đi trước, định hình tương lai

<p style="text-align: justify;">Không chỉ lý giải thực tiễn, khoa học xã hội và nhân văn đang được đặt vào vị trí trung tâm trong định hình tầm nhìn, hệ giá trị và mô hình phát triển. Tại hội thảo khoa học quốc gia, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ quản lý, phát triển hệ sinh thái nghiên cứu và nâng cao năng lực tư vấn chính sách của lĩnh vực này trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng.</p>

Ngày 28/32026, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Thành ủy TP.HCM và Đại học Quốc gia TP.HCM tổ chức hội thảo khoa học quốc gia về khoa học xã hội và nhân văn trong kỷ nguyên mới.

Hội thảo nhằm cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, đồng thời đặt ra yêu cầu tái định vị vai trò của khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) trong tổng thể hệ sinh thái khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Một trong những nội dung được nhấn mạnh xuyên suốt hội thảo là: nếu KH&CN tạo ra động lực vật chất thì KHXH&NV chính là lĩnh vực định hình tầm nhìn, hệ giá trị và mô hình phát triển của xã hội. Không chỉ dừng ở việc "đi sau" để lý giải, KHXH&NV ngày càng được đặt vào vị trí "đi trước", tham gia trực tiếp vào quá trình thiết kế chính sách, định hướng phát triển và kiểm soát rủi ro xã hội.

Theo GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, trong bối cảnh các chuyển đổi diễn ra nhanh và sâu, KHXH&NV cần đặt ra những câu hỏi cốt lõi như "phát triển vì ai", "ai được hưởng lợi" và "giá trị nào cần được bảo đảm". Đây chính là nền tảng để tích hợp các yếu tố đạo đức, văn hóa và pháp lý vào quá trình phát triển KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Không ít ý kiến cũng chỉ ra rằng, trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, KHXH&NV không chỉ là đối tượng nghiên cứu mà còn trở thành công cụ quan trọng để phân tích xu hướng xã hội, dự báo rủi ro và hỗ trợ hoạch định chính sách. Việc xây dựng hệ sinh thái dữ liệu số cho lĩnh vực này vì vậy mang ý nghĩa then chốt.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Trần Quốc Cường, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội, Nhân văn và Tự nhiên (Bộ KH&CN), cho biết Bộ đang định hướng đổi mới mạnh mẽ công tác quản lý đối với lĩnh vực này theo hướng tập trung, hiệu quả và có tác động chính sách rõ rệt.

Theo đó, một trong những nhiệm vụ trọng tâm là phát triển các nhóm nghiên cứu xuất sắc, hình thành các trường phái nghiên cứu có uy tín, từng bước nâng cao năng lực học thuật và khả năng tham gia vào quá trình hoạch định chính sách. Đồng thời, cơ chế phân bổ nguồn lực sẽ được đổi mới theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên cho các chương trình nghiên cứu chiến lược và các nhiệm vụ có khả năng tạo ra tác động thực chất.

Ông Trần Quốc Cường cũng nhấn mạnh, trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo diễn ra nhanh chóng, KHXH&NV cần được đặt ở vị trí trung tâm trong hoạt động tư vấn, phản biện và tham mưu chính sách. Việc nâng cao năng lực dự báo, phân tích xu hướng và xây dựng luận cứ khoa học cho các quyết sách phát triển là yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay.

Cùng với đó, Bộ KH&CN xác định cần đầu tư có trọng điểm đối với các lĩnh vực mũi nhọn nhưng còn thiếu nhân lực, cũng như các lĩnh vực mới nổi gắn với yêu cầu phát triển của đất nước; đồng thời đẩy mạnh thu hút, kết nối và phát huy đội ngũ trí thức Việt Nam ở nước ngoài nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu và năng lực hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy nhiều "nút thắt" cần được tháo gỡ. Vai trò của KHXH&NV chưa được nhìn nhận đầy đủ, trong khi cơ chế tài chính và phương thức quản lý còn mang nặng tính hành chính, chưa tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu. Việc thiếu hụt đội ngũ kế cận và các nhóm nghiên cứu mạnh cũng là thách thức lớn đối với sự phát triển lâu dài của lĩnh vực này.

Theo GS.TS Lê Văn Lợi, để nâng cao năng lực nghiên cứu và tư vấn chính sách, cần xây dựng hệ sinh thái dữ liệu số cho KHXH&NV, bao gồm cơ sở dữ liệu điều tra quốc gia, kho dữ liệu mở và các công cụ phân tích dữ liệu lớn tích hợp trí tuệ nhân tạo. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng nghiên cứu và tăng cường khả năng dự báo chiến lược.

Từ các phân tích và tham luận tại hội thảo, có thể thấy một yêu cầu xuyên suốt được đặt ra: KHXH&NV cần được phát triển tương xứng với vai trò nền tảng trong hệ sinh thái tri thức quốc gia.

Điều này đòi hỏi phải triển khai đồng bộ các giải pháp về hoàn thiện thể chế, đổi mới phương thức quản lý, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đẩy mạnh chuyển đổi số trong nghiên cứu, đồng thời tăng cường liên kết giữa nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng và tính bền vững, khoa học xã hội và nhân văn không chỉ là "phần bổ trợ" mà đang trở thành một trụ cột quan trọng, góp phần định hình con đường phát triển của quốc gia trong kỷ nguyên số.