Làm chủ dữ liệu, công nghệ để Việt Nam mạnh lên từ biển

<p style="text-align: justify;">Để trở thành quốc gia biển mạnh, Việt Nam không thể chỉ dừng ở nghiên cứu và khai thác tài nguyên, mà phải đủ năng lực hiểu, dự báo, quản trị và từng bước làm chủ các công nghệ biển hiện đại.</p>

Ngày 21/8/2026, tại Khánh Hòa, Bộ KH&CN phối hợp với Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam tổ chức hội thảo "Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong triển khai Nghị quyết 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh".

Không đo hiệu quả bằng số lượng đề tài

Phát biểu khai mạc, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, Nghị quyết 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV đặt ra yêu cầu mới đối với ngành khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo Bộ trưởng, Việt Nam không chỉ nghiên cứu về biển, khai thác biển mà phải từng bước làm chủ biển bằng tri thức, dữ liệu, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khoa học và công nghệ vì thế không còn chỉ là công cụ hỗ trợ từng ngành, lĩnh vực kinh tế biển. Đây phải là nền tảng để quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển quốc gia; phát triển kinh tế biển xanh, hiện đại, số và bền vững; bảo vệ môi trường, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao vị thế Việt Nam trong quản trị biển, đại dương.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng, các nhiệm vụ giao Bộ KH&CN tại Nghị quyết 218/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 20-NQ/TW ngày 07/8/2026 của Chính phủ cần được triển khai như một hệ thống liên kết chặt chẽ giữa nghiên cứu khoa học, điều tra cơ bản, dữ liệu, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực, hạ tầng nghiên cứu và hợp tác quốc tế.

Trong giai đoạn 2026 - 2030, ngành KH&CN cần tập trung hình thành năng lực nghiên cứu biển mạnh, coi dữ liệu biển là hạ tầng chiến lược quốc gia và chuyển từ ứng dụng sang làm chủ công nghệ. 

Doanh nghiệp, địa phương phải trở thành những chủ thể quan trọng trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo biển, thay vì chỉ đứng ở vị trí tiếp nhận kết quả nghiên cứu.

Cách tổ chức nhiệm vụ khoa học, công nghệ biển cũng phải được đổi mới. Dữ liệu cần được chuẩn hóa, tích hợp, liên thông và chia sẻ, đồng thời bảo đảm an ninh, an toàn và chủ quyền dữ liệu. Đây là cơ sở để xây dựng bản đồ số biển, phát triển công cụ mô hình hóa, dự báo và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý, quy hoạch, cảnh báo, hỗ trợ ra quyết định.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân chỉ rõ, mục tiêu cuối cùng không phải có thêm bao nhiêu đề tài hay báo cáo, mà là Việt Nam làm chủ được công nghệ nào, tạo ra sản phẩm gì và hình thành được năng lực quốc gia nào.

Vì vậy, các nhiệm vụ khoa học, công nghệ biển cần chuyển mạnh sang giải quyết những bài toán lớn, liên ngành, liên vùng và có sản phẩm đầu ra rõ ràng.

Dữ liệu biển phải trở thành hạ tầng chiến lược

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam Trần Tuấn Anh cho rằng, việc triển khai Nghị quyết 20-NQ/TW cần được đặt trong tổng thể các chủ trương lớn về phát triển đất nước, đặc biệt là Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Theo Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, sức mạnh của một quốc gia biển không chỉ được đo bằng số lượng cảng, tàu hay quy mô kinh tế biển. Quan trọng hơn là quốc gia đó phải hiểu được biển, dự báo được biển, quản trị được biển, khai thác bền vững tài nguyên và từng bước làm chủ công nghệ biển hiện đại.

Từ yêu cầu này, Viện Hàn lâm đề xuất thay đổi cách tổ chức nghiên cứu biển, chuyển từ những đề tài riêng lẻ sang các chương trình giải quyết bài toán lớn của quốc gia; đồng thời xây dựng hạ tầng dữ liệu và hệ sinh thái nghiên cứu biển thống nhất.

Dữ liệu cần được tích hợp từ tàu nghiên cứu, vệ tinh, phao quan trắc, radar biển, robot dưới nước, các cơ sở dữ liệu chuyên ngành cùng dữ liệu kinh tế - xã hội. Nguồn dữ liệu này sẽ tạo nền tảng để phát triển trí tuệ nhân tạo cho đại dương, mô hình dự báo, bản đồ số, "đại dương số" và tiến tới xây dựng "bản sao số đại dương".

Theo Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam Trần Tuấn Anh, nghiên cứu biển phải đồng thời thực hiện 4 chuyển đổi: (1) Từ đơn ngành sang liên ngành, đa ngành; (2) Từ đề tài riêng lẻ sang chương trình giải quyết bài toán lớn; (3) Từ dữ liệu phân tán sang hạ tầng dữ liệu dùng chung; (4) Từ ứng dụng sang từng bước làm chủ các công nghệ biển chiến lược.

Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam Trần Tuấn Anh khẳng định, với thế mạnh trong khoa học Trái đất, khoa học biển, sinh học, vật liệu, trí tuệ nhân tạo, điện tử - tự động hóa, công nghệ vũ trụ và môi trường, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam có thể trở thành một trong những hạt nhân kết nối năng lực nghiên cứu, hướng tới giải quyết các bài toán lớn của quốc gia về biển.

Khánh Hòa đề xuất trung tâm công nghệ đại dương quốc gia

Từ góc độ địa phương, ông Nguyễn Thanh Hà, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hoà cho rằng Nghị quyết 20-NQ/TW đòi hỏi sự chuyển dịch từ khai thác biển đơn thuần sang quản trị đại dương hiện đại, từ phát triển kinh tế ven biển nhỏ lẻ sang hình thành những trung tâm kinh tế biển có sức cạnh tranh.

Khánh Hòa có 490 km bờ biển, hơn 200 đảo, các vịnh nước sâu Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh cùng huyện đảo Trường Sa có vị trí đặc biệt về kinh tế, quốc phòng và an ninh.

Địa phương cũng tập trung nhiều cơ sở nghiên cứu, đào tạo chuyên sâu về biển như Viện Hải dương học, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản III và Đại học Nha Trang, cùng đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư giàu kinh nghiệm.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hoà khẳng định, KH,CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là ba trụ cột để Khánh Hòa chuyển hóa lợi thế tự nhiên, vị trí địa lý và tri thức thành lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Để phát huy vai trò cực tăng trưởng, Khánh Hoà đề xuất Trung ương hỗ trợ đầu tư hạ tầng nghiên cứu và phát triển đại dương dùng chung cấp quốc gia tại Khánh Hòa. Hạ tầng này gồm tàu nghiên cứu biển sâu, các phòng thí nghiệm trọng điểm và mạng lưới trạm quan trắc thông minh tích hợp trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật.

Khánh Hòa cũng kiến nghị Bộ KH&CN xem xét đưa Trung tâm nghiên cứu quốc gia về công nghệ đại dương tại địa phương vào quy hoạch hệ thống trung tâm, phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về công nghệ chiến lược.

Về phía địa phương, Khánh Hòa cam kết ưu tiên nguồn lực, chuẩn bị mặt bằng, thể chế và hạ tầng, đồng thời phối hợp với các viện, trường triển khai các dự án nghiên cứu, chuyển giao công nghệ.

Tại hội thảo, các đại biểu cũng thảo luận về công nghệ trong nuôi biển, KH&CN biển lưỡng dụng, nhân lực biển chất lượng cao, nền tảng dữ liệu và công nghệ biển quốc gia, ứng dụng công nghệ trong thăm dò, khai thác dầu khí, cùng giải pháp phát triển Khánh Hòa trở thành trung tâm kinh tế biển.

Những đề xuất trên cùng hướng tới một điểm chung: xây dựng năng lực biển không thể dựa trên các đề tài, cơ sở dữ liệu hay hạ tầng riêng lẻ. 

Việt Nam cần hình thành một hệ sinh thái liên kết từ nghiên cứu, dữ liệu, công nghệ đến nhân lực và ứng dụng, qua đó chuyển lợi thế "có biển" thành năng lực làm chủ và phát triển bền vững từ biển.