Minh bạch hóa chuỗi cung ứng: Khi tiêu chuẩn gắn liền với công nghệ số

<p style="text-align: justify;">Tiêu chuẩn và chất lượng không chỉ là thước đo của sản phẩm mà còn là công cụ khẳng định năng lực dẫn dắt của khu vực kinh tế nhà nước. Bằng việc tiên phong ứng dụng các tiêu chuẩn tiên tiến, doanh nghiệp nhà nước không chỉ tối ưu hóa nguồn lực nội tại mà còn đang tạo ra một "hệ sinh thái" minh bạch, lan tỏa động lực cạnh tranh mạnh mẽ đến toàn bộ chuỗi giá trị của nền kinh tế.</p>

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, yêu cầu đối với sản phẩm, hàng hóa không dừng ở việc đáp ứng nhu cầu thị trường mà ngày càng chú trọng các yếu tố như chất lượng, an toàn, nguồn gốc, môi trường và tính bền vững. Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải chủ động xây dựng và áp dụng các tiêu chuẩn phù hợp ngay từ quá trình sản xuất.

Theo quy định, tiêu chuẩn là quy định về đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý dùng làm chuẩn để phân loại, đánh giá sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường và các đối tượng khác trong hoạt động kinh tế - xã hội. Tiêu chuẩn do cơ quan, tổ chức, đơn vị công bố dưới dạng văn bản để tự nguyện áp dụng.

Từ tiêu chuẩn đến chất lượng thực tế

Với doanh nghiệp, áp dụng tiêu chuẩn giúp chuẩn hóa quy trình, kiểm soát chất lượng, hạn chế sai lỗi và lãng phí, qua đó góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất. Khi tiêu chuẩn được tích hợp với các hệ thống quản lý và công cụ cải tiến phù hợp, doanh nghiệp có thể từng bước hình thành quy trình sản xuất ổn định, giảm phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân và nâng cao khả năng kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất.

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã lựa chọn các hệ thống quản lý như ISO 9001, ISO 14000 cùng các công cụ cải tiến năng suất như 5S, Kaizen, Lean, Six Sigma, TPM… Theo thông tin từ Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, Công ty THACO Interior từng triển khai TPM kết hợp duy trì ISO 9001; sau 7 tháng, việc áp dụng TPM góp phần nâng cao hiệu quả, hiệu lực của các hệ thống quản lý hiện có trên cơ sở tích hợp hệ thống tài liệu, quá trình vận hành, đánh giá và cải tiến.

Câu chuyện này cho thấy tiêu chuẩn không chỉ nằm trên giấy tờ hay phục vụ yêu cầu chứng nhận. Khi được đưa vào thực chất trong hoạt động sản xuất, tiêu chuẩn có thể trở thành công cụ để doanh nghiệp nhìn lại quy trình, phát hiện điểm chưa phù hợp và liên tục cải tiến.

Đối với người tiêu dùng, lợi ích của tiêu chuẩn thể hiện rõ hơn ở khả năng tiếp cận thông tin và lựa chọn sản phẩm. Đặc biệt, trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh, người mua ngày càng cần những thông tin có thể kiểm chứng về nguồn gốc, đặc tính và chất lượng hàng hóa.

Luật số 78/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đã bổ sung nhiều quy định liên quan đến truy xuất nguồn gốc và quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng. Theo đó, người tiêu dùng có quyền truy xuất nguồn gốc, tra cứu và đối chiếu thông tin về đặc tính chất lượng, nguồn gốc xuất xứ, tiêu chuẩn áp dụng và kết quả đánh giá sự phù hợp của sản phẩm, hàng hóa thông qua nhãn hàng hóa, nhãn điện tử, mã số, mã vạch hoặc các phương tiện phù hợp khác.

Một ví dụ dễ nhận thấy là trong lĩnh vực thực phẩm. Khi một sản phẩm được quản lý theo hệ thống truy xuất nguồn gốc, thông tin không chỉ dừng ở tên sản phẩm mà có thể gắn với nguyên liệu, cơ sở sản xuất, quá trình chế biến, vận chuyển và phân phối.

Theo quy định mới về truy xuất nguồn gốc thực phẩm, hoạt động này được thực hiện theo nguyên tắc "một bước trước - một bước sau". Thông tin sau mỗi công đoạn phải được mã hóa, nhận diện bằng phương thức phù hợp và được lưu trữ dưới dạng cơ sở dữ liệu để phục vụ việc truy xuất khi cần thiết. Quy định này tạo cơ sở để việc kiểm soát chất lượng được thực hiện xuyên suốt hơn trong chuỗi sản xuất, kinh doanh.

Ở góc độ người tiêu dùng, điều đó có ý nghĩa thiết thực. Khi phát hiện vấn đề liên quan đến một lô hàng, dữ liệu truy xuất có thể hỗ trợ xác định sản phẩm đến từ đâu, qua những công đoạn nào và đang được phân phối ở đâu. Ngược lại, doanh nghiệp cũng có thêm công cụ để khoanh vùng và xử lý nhanh hơn khi xảy ra sự cố chất lượng.

Cùng với đó, Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia do Bộ Khoa học và Công nghệ quản lý, vận hành cung cấp nền tảng tập trung để tiếp nhận, quản lý và chia sẻ dữ liệu truy xuất nguồn gốc; hỗ trợ tra cứu thông tin sản phẩm theo các mã định danh và tăng khả năng kết nối giữa hệ thống của bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và quốc tế.

Đáng chú ý, TCVN 13167:2025 về truy xuất nguồn gốc, các tiêu chí đánh giá hệ thống truy xuất nguồn gốc thực phẩm được công bố nhằm đưa ra các tiêu chí để đánh giá hệ thống truy xuất nguồn gốc, qua đó hỗ trợ tổ chức, doanh nghiệp xem xét và hoàn thiện hệ thống đang vận hành trong chuỗi cung ứng.

Như vậy, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và công nghệ số đang ngày càng gắn kết với nhau. Nếu tiêu chuẩn tạo ra "chuẩn" để sản xuất và đánh giá thì dữ liệu truy xuất giúp minh bạch quá trình hình thành sản phẩm, còn công nghệ số tạo điều kiện để thông tin được lưu trữ, chia sẻ và kiểm chứng thuận tiện hơn.

Tiêu chuẩn gắn với sức cạnh tranh của nền kinh tế

Không chỉ có ý nghĩa đối với từng doanh nghiệp, tiêu chuẩn còn góp phần hình thành môi trường sản xuất, kinh doanh minh bạch và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Đối với hàng hóa xuất khẩu, yêu cầu này càng rõ nét khi các thị trường lớn ngày càng quan tâm đến tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, nguồn gốc và phát triển bền vững. Doanh nghiệp không chỉ cần sản xuất ra sản phẩm đạt chất lượng mà còn phải có khả năng chứng minh quá trình sản xuất đáp ứng những yêu cầu tương ứng.

Đây cũng là lý do việc nâng cao năng lực tiêu chuẩn hóa cần được đặt trong tổng thể phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Khi tiêu chuẩn được xây dựng sát với thực tiễn, cập nhật theo thông lệ quốc tế và được hỗ trợ bởi hạ tầng dữ liệu, thử nghiệm, đo lường và đánh giá sự phù hợp, doanh nghiệp sẽ có thêm công cụ để nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Định hướng này phù hợp với yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực và năng lực dẫn dắt của khu vực kinh tế nhà nước được Bộ Chính trị đặt ra tại Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu nâng cao hiệu quả, phát huy vai trò chủ đạo, tiên phong, định hướng chiến lược của kinh tế nhà nước trong những ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược; đồng thời thúc đẩy các thành phần kinh tế cùng phát triển.

Trong bối cảnh đó, hệ thống tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng không chỉ phục vụ kiểm soát sản phẩm mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực và năng lực cạnh tranh của các chủ thể trong nền kinh tế. Đặc biệt, với các doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong những lĩnh vực thiết yếu, việc tiên phong áp dụng tiêu chuẩn tiên tiến, công nghệ mới và các mô hình quản trị chất lượng có thể tạo hiệu ứng lan tỏa tới các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng.

Từ góc độ này, tiêu chuẩn cần được nhìn nhận như một bộ phận của hạ tầng chất lượng quốc gia, gắn với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây cũng là nền tảng để doanh nghiệp chuyển từ tư duy "đáp ứng yêu cầu" sang chủ động tạo ra chất lượng và nâng cao giá trị sản phẩm.

Trong môi trường cạnh tranh ngày càng dựa trên chất lượng và công nghệ, việc áp dụng tiêu chuẩn tiên tiến đang trở thành một trong những điều kiện quan trọng để doanh nghiệp nâng cao năng lực nội tại.

Doanh nghiệp chủ động đầu tư cho tiêu chuẩn có thể kiểm soát tốt hơn quy trình sản xuất, giảm sai lỗi, nâng cao năng suất, minh bạch thông tin và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của khách hàng, đối tác cũng như các thị trường xuất khẩu. Ngược lại, việc chậm cập nhật tiêu chuẩn và các yêu cầu kỹ thuật mới có thể làm gia tăng chi phí thích ứng, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thị trường.

Với người tiêu dùng, một hệ thống tiêu chuẩn và truy xuất nguồn gốc được thực hiện thực chất sẽ góp phần tạo thêm niềm tin vào sản phẩm. Với cơ quan quản lý, tiêu chuẩn và dữ liệu chất lượng là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý theo hướng công khai, minh bạch và dựa trên mức độ rủi ro.

Trong giai đoạn phát triển mới, khi chất lượng, công nghệ và năng lực cạnh tranh ngày càng gắn chặt với nhau, tiêu chuẩn vì thế không chỉ là "thước đo" của sản phẩm. Đó còn là công cụ giúp doanh nghiệp cải tiến, giúp người tiêu dùng có thêm thông tin để lựa chọn và góp phần xây dựng một nền kinh tế minh bạch, hiệu quả, có khả năng cạnh tranh cao hơn.