Nâng cao chất lượng và phát triển Chỉ dẫn địa lý mật ong Bạc hà “Mèo Vạc” bằng công nghệ

<p>Ứng dụng AI, công nghệ phân tích nguồn gốc và truy xuất bằng mã QR đang góp phần nâng cao chất lượng, giá trị của mật ong Bạc hà và bảo vệ Chỉ dẫn địa lý “Mèo Vạc” trên thị trường.</p>

Mật ong Bạc hà Mèo Vạc là sản phẩm đặc sản gắn với vùng Cao nguyên đá, nổi bật bởi hương vị thanh mát, ngọt dịu đặc trưng và đã được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý “Mèo Vạc” từ năm 2013. Nguồn hoa Bạc hà dại mọc tự nhiên trên địa hình núi đá vôi tạo nên những đặc tính riêng cho sản phẩm, đồng thời mang lại giá trị kinh tế cho người dân vùng cao. 

Theo thống kê của ngành chuyên môn, toàn vùng Cao nguyên đá hiện có hơn 49.000 đàn ong, sản lượng mật năm 2025 đạt hơn 365 tấn.

Tuy nhiên, biến đổi khí hậu, nguy cơ suy giảm nguồn hoa Bạc hà dại và tình trạng gian lận thương mại đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng, kiểm soát nguồn gốc và bảo vệ thương hiệu mật ong Bạc hà. Từ thực tế này, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Tuyên Quang cùng các nhà khoa học triển khai nhiệm vụ khoa học và công nghệ: Ứng dụng giải pháp khoa học, công nghệ nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển Chỉ dẫn địa lý “Mèo Vạc” cho sản phẩm mật ong Bạc hà.

Nhận diện các gian lận, kiểm soát chất lượng

Sở Khoa học và Công nghệ Tuyên Quang cho biết, mật ong Bạc hà đang đứng trước nguy cơ bị làm giả, ảnh hưởng đến niềm tin của người tiêu dùng và thương hiệu sản phẩm. Việc kiểm soát chất lượng vì vậy không thể chỉ dựa vào nhận diện bằng hình thức bên ngoài mà cần có các phương pháp kỹ thuật để xác định nguồn gốc và đặc tính của sản phẩm.

Từ kiểm soát chất lượng đến nhận diện gian lận bài toán đặt ra là làm thế nào xác định được mật ong có đúng nguồn gốc, bảo đảm các đặc tính gắn với vùng chỉ dẫn địa lý và hạn chế nguy cơ gian lận trong quá trình lưu thông.

Thời gian qua, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Tuyên Quang và các nhà nghiên cứu đã ứng dụng công nghệ phân tích carbon đồng vị bền để nhận diện nguồn gốc đường C3 và C4. Phương pháp này được sử dụng để hỗ trợ phát hiện dấu hiệu gian lận liên quan đến thành phần đường trong mật ong.

Một hướng khác là ứng dụng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo trong nhận diện nguồn hoa. Nhóm nghiên cứu đã xây dựng Atlas điện tử gồm 2.200 hình ảnh hạt phấn của 22 loài thực vật, đồng thời tích hợp AI để hỗ trợ tự động hóa giám định hạt phấn hoa Bạc hà dại. Việc hình thành cơ sở dữ liệu này tạo thêm công cụ kỹ thuật phục vụ nhận diện các đặc điểm liên quan đến nguồn gốc mật ong.

Cùng với kiểm nghiệm sản phẩm, công nghệ cũng được đưa vào khâu nuôi ong. Thông tin từ Sở Khoa học và Công nghệ cho thấy một số mô hình nuôi ong trên Cao nguyên đá đã sử dụng camera, cảm biến nhiệt độ và độ ẩm trong thùng ong để theo dõi điều kiện đàn ong. Cách tiếp cận này giúp người nuôi có thêm dữ liệu phục vụ quản lý đàn và sản xuất.

Như vậy, công nghệ đang được đặt vào nhiều công đoạn khác nhau, từ theo dõi đàn ong, xác định nguồn gốc nguyên liệu đến kiểm soát sản phẩm sau thu hoạch. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu quản lý một sản phẩm có giá trị gắn chặt với điều kiện địa lý và nguồn nguyên liệu tự nhiên.

Truy xuất nguồn gốc phải đi cùng quản lý chỉ dẫn địa lý

Bên cạnh kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc là một mắt xích quan trọng trong kiểm soát chất lượng. Trong nhiệm vụ khoa học và công nghệ, hệ thống tem QR truy xuất nguồn gốc được tích hợp lên Cổng thông tin của tỉnh. Việc này hướng tới cung cấp thông tin về sản phẩm và tạo thêm công cụ phục vụ quản lý trong quá trình lưu thông.

Tuy nhiên, truy xuất nguồn gốc chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu được cập nhật đầy đủ và gắn với quy trình kiểm soát từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm. Đây là vấn đề đáng lưu ý đối với mật ong Bạc hà bởi chất lượng sản phẩm phụ thuộc nhiều vào vùng hoa, đàn ong, thời điểm khai thác và quy trình thu hoạch.

Thực tế, tỉnh Tuyên Quang cũng đang phải giải quyết bài toán quản lý các tài sản trí tuệ sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Theo Cổng thông tin đối ngoại tỉnh, Tuyên Quang hiện có 13 chỉ dẫn địa lý cùng nhiều nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận đối với các sản phẩm nông sản đặc trưng. Trong đó, Chỉ dẫn địa lý “Mèo Vạc” cho sản phẩm mật ong Bạc hà được giao cho Sở Khoa học và Công nghệ quản lý.

Đáng chú ý, tháng 4/2026, UBND tỉnh Tuyên Quang ban hành Quyết định 984/QĐ-UBND phê duyệt Bộ nhận diện thương hiệu dùng chung cho sản phẩm mật ong Bạc hà chất lượng cao trên địa bàn tỉnh. Đây là một trong những bước nhằm chuẩn hóa nhận diện sản phẩm, nhưng để bảo vệ giá trị chỉ dẫn địa lý, nhận diện thương hiệu cần được đặt cùng hệ thống kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Vấn đề đặt ra hiện nay không đơn thuần là mở rộng sản lượng mà là duy trì được những đặc tính gắn với vùng địa lý đã được bảo hộ. Việc ứng dụng phân tích đồng vị, cơ sở dữ liệu hình ảnh, AI, cảm biến và QR truy xuất cho thấy công nghệ có thể trở thành công cụ hỗ trợ giải quyết từng khâu của bài toán này.

Nếu được kết nối thành một hệ thống thống nhất từ vùng nguyên liệu, đàn ong, quá trình khai thác, kiểm nghiệm đến truy xuất sản phẩm, các giải pháp công nghệ sẽ góp phần tăng khả năng kiểm soát chất lượng, hạn chế gian lận và nâng cao hiệu quả quản lý Chỉ dẫn địa lý “Mèo Vạc” trong quá trình phát triển ngành hàng mật ong Bạc hà.