Người cao tuổi trước "rào cản số": Từ nỗi sợ mã QR đến cơ hội với AI

<p style="text-align: justify;">Đứng trước máy thanh toán tự động ở Singapore, ông Chan, 76 tuổi, cầm mã QR nhưng không dám thao tác vì sợ mất tiền.</p>

Mọi thứ đều sẵn sàng, mã QR đã có, hướng dẫn hiển thị rõ ràng trên màn hình. Nhưng ông không bấm. "Bạn tôi từng bị lừa mất tiền khi dùng điện thoại," ông kể. Nỗi lo ấy khiến ông đứng yên, dù trước đây ông luôn tự xoay xở mọi việc trong cuộc sống. Ở tuổi 76, ông Chan không phải là trường hợp cá biệt trong một quốc gia được đánh giá là "thông minh" hàng đầu thế giới.

Khoảng cách số phía sau những con số đẹp

Singapore có tỷ lệ người cao tuổi dùng Internet lên tới 93%. Tuy nhiên, khảo sát với 213 người từ 55 tuổi trở lên tại Outram cho thấy, 12% người lớn tuổi không sở hữu bất kỳ thiết bị số nào. Ngay cả với những người có điện thoại, chỉ 26% sử dụng dịch vụ ngân hàng hoặc thanh toán trực tuyến, thấp hơn nhiều so với mức trung bình toàn quốc là 78%.

Khoảng cách này cho thấy vấn đề không còn là "có hay không có thiết bị", mà là khả năng sử dụng và sự tự tin khi tham gia vào đời sống số. Những người trên 70 tuổi, đặc biệt là người thu nhập thấp hoặc sống một mình, là nhóm dễ bị bỏ lại phía sau nhất.

Không ít người cao tuổi sợ rằng một cú nhấp sai có thể khiến họ mất tiền. Những giao diện liên tục thay đổi càng làm họ mất phương hướng. 

Khảo sát cho thấy 71% người cao tuổi chưa từng được đào tạo chính thức về kỹ năng số hoặc AI. Tuy nhiên, 40% trong số này lại muốn học. Điều đó cho thấy vấn đề không nằm ở sự từ chối, mà ở cách tiếp cận. Các chương trình đào tạo thường mang tính kỹ thuật, trong khi người cao tuổi cần sự hướng dẫn chậm rãi, lặp lại nhiều lần và không tạo áp lực.

AI giúp người cao tuổi vượt qua rào cản công nghệ

Tại Trung Quốc, nhiều người cao tuổi đang dần bắt nhịp với công nghệ theo cách riêng. Trong dịp Tết gần đây, không ít người trẻ trở về quê với dự định "làm kỹ thuật viên" cho cha mẹ. Nhưng họ bất ngờ khi thấy cha mẹ đã biết dùng chatbot AI để tra cứu thông tin, chỉnh sửa bài viết, thậm chí chia sẻ kinh nghiệm ngược lại.

Một giáo sư lớn tuổi ở Tây An sử dụng AI để hoàn thiện bài đăng mạng xã hội song ngữ, tìm hiểu các địa danh trong chuyến đi và đọc hướng dẫn sử dụng thuốc.

Theo ông, điều khiến AI trở nên dễ tiếp cận là khả năng giao tiếp tự nhiên: "Nó giống như đang nói chuyện với một người kiên nhẫn". Không cần gõ phím, không cần nhớ thao tác phức tạp, người cao tuổi có thể hỏi và nhận câu trả lời bằng giọng nói.

Công nghệ thân thiện hơn, nhưng chưa đủ

Tại Trung Quốc, hơn 3.000 ứng dụng và website đã được điều chỉnh với "chế độ người cao tuổi", gồm chữ lớn hơn, giao diện đơn giản hơn. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng cải tiến kỹ thuật chỉ giải quyết một phần vấn đề.

Một nghiên cứu năm 2025 cho thấy gần 1/3 người dùng, bao gồm cả người trẻ không nhận ra AI có thể tạo ra thông tin sai lệch. Điều này đặc biệt rủi ro với người cao tuổi, nhóm dễ tin vào nội dung hiển thị trên màn hình.

"Chặng cuối" của chuyển đổi số

Các chuyên gia gọi đây là "chặng cuối" của chuyển đổi số, nơi thách thức không nằm ở hạ tầng hay thiết bị, mà ở khả năng tiếp cận công bằng.

Tại Singapore, một hướng đi đang được thử nghiệm là xây dựng mạng lưới "đại sứ số" trong cộng đồng. Đây là những người có kỹ năng công nghệ, hỗ trợ người cao tuổi ngay tại nơi họ sống. Thay vì lớp học chính quy, người cao tuổi được hướng dẫn trong môi trường quen thuộc, có thể hỏi lại nhiều lần mà không ngại bị đánh giá. Cách tiếp cận này giúp giảm nỗi sợ và tạo niềm tin, yếu tố quan trọng để họ dám bước vào thế giới số.

Trung tâm Truyền thông khoa học và công nghệ (tổng hợp từ chinadaily.com.vn và sutd.edu.sg)