Nhân lực chất lượng cao là yếu tố quan trọng cho vị thế ngành điện tử Việt Nam

<p>Kim ngạch xuất khẩu điện tử nước ta đạt khoảng 150 tỷ USD chỉ trong 8 tháng năm 2026, đóng góp hơn 1/3 tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước. Tuy nhiên, phía sau quy mô sản xuất ngày càng mở rộng là nghịch lý thiếu hụt nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Khi Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) và Singapore liên tục đầu tư vào công nghệ lõi, Việt Nam không chỉ cần thêm lao động mà quan trọng hơn là phải tạo dựng được đội ngũ kỹ sư có khả năng làm chủ thiết kế, công nghệ và nghiên cứu phát triển.</p>

Tăng trưởng xuất khẩu, sức ép nhân lực chất lượng cao ngày càng lớn

Theo Báo cáo "Nhân lực ngành điện tử 2026 - Thách thức và cơ hội" của Navigos Search, khảo sát 22 doanh nghiệp sản xuất điện tử tại Việt Nam, có tới 82% doanh nghiệp dự kiến mở rộng nhân sự trong 12 tháng tiếp theo. 

Đáng chú ý, 91% doanh nghiệp dự báo tăng nhu cầu lao động trực tiếp và lao động kỹ thuật; 82% có kế hoạch mở rộng nhân sự ở bộ phận nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới (R&D/NPI). Tuy vậy, nguồn cung nhân lực thực tế vẫn chưa theo kịp nhu cầu. Có tới 73% doanh nghiệp đánh giá lao động trực tiếp là nhóm khó tuyển nhất trong 3-5 năm tới; 50% gặp khó khăn khi tuyển kỹ sư, chuyên gia R&D. Đặc biệt, nguồn cung kỹ sư bán dẫn hiện mới đáp ứng chưa tới 20% nhu cầu. Trong khi đó, 64% doanh nghiệp nhận định kỹ sư còn yếu về kỹ năng giải quyết vấn đề, phân tích nguyên nhân gốc; 59% thiếu kinh nghiệm thực hành tự động hóa và 73% đánh giá tiếng Anh là một hạn chế.

Những con số này cho thấy thách thức của ngành điện tử không đơn thuần nằm ở số lượng lao động. Vấn đề sâu xa hơn là khoảng cách giữa năng lực được đào tạo và yêu cầu công nghệ trong môi trường sản xuất hiện đại.

Thực tế, Việt Nam đã thu hút nhiều tập đoàn điện tử, bán dẫn lớn, hình thành mạng lưới sản xuất và xuất khẩu có quy mô quốc tế. Nhưng nếu lực lượng lao động chủ yếu tập trung ở lắp ráp, kiểm tra và gia công, trong khi các khâu thiết kế, phát triển sản phẩm, tích hợp hệ thống và làm chủ quy trình vẫn phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài, giá trị gia tăng giữ lại trong nước sẽ khó tăng tương xứng với kim ngạch xuất khẩu.

Đáng lưu ý, 32% doanh nghiệp được Navigos Search khảo sát phải tuyển chuyên gia hoặc lao động nước ngoài để quản lý các quy trình cốt lõi. Đây là dấu hiệu cho thấy Việt Nam đã có năng lực tiếp nhận sản xuất, nhưng năng lực làm chủ công nghệ vẫn cần được củng cố.

Khoảng cách với các trung tâm công nghệ trong khu vực

Nhìn ra khu vực, cuộc cạnh tranh nhân lực điện tử và bán dẫn không chỉ diễn ra giữa các doanh nghiệp mà còn giữa các quốc gia.

Hàn Quốc hiện có khoảng 1,74 triệu lao động công nghệ công nghiệp, theo khảo sát của Bộ Thương mại, Công nghiệp và Năng lượng nước này công bố cuối năm 2025 (số liệu tính đến cuối năm 2024). Riêng lực lượng kỹ thuật trong 12 ngành công nghiệp chủ lực đạt khoảng 1,16 triệu người. Đáng chú ý, ngành bán dẫn ghi nhận mức tăng nhân lực 4,3% so với năm trước. Quy mô này phản ánh nền tảng công nghiệp, đào tạo và nghiên cứu đã được tích lũy qua nhiều thập niên của một cường quốc bán dẫn.

Tại Đài Loan (Trung Quốc), quy mô nhân lực của riêng TSMC đã đạt 90.557 nhân viên vào cuối năm 2025, tăng từ 83.825 người năm 2024. Trong đó, lực lượng chuyên môn tăng từ 40.477 lên 44.690 người. Điều đáng chú ý không chỉ là quy mô tuyển dụng mà còn là khả năng tập trung đội ngũ kỹ sư, chuyên gia nghiên cứu, kỹ thuật viên và quản lý trong một hệ sinh thái sản xuất công nghệ cao có năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Singapore cũng cho thấy ngay cả những nền kinh tế có trình độ công nghệ cao vẫn phải đối mặt với bài toán nhân lực. Theo thông tin từ Hội đồng Phát triển Kinh tế Singapore được The Business Times dẫn lại tháng 2/2025, nước này đã thu hút hơn 18 tỷ SGD đầu tư liên quan đến sản xuất và R&D bán dẫn trong hai năm. Tuy nhiên, nguồn cung nhân lực bán dẫn bản địa vẫn chưa đáp ứng nhu cầu, đặc biệt ở các vị trí thiết kế vi mạch và tối ưu hóa quy trình sản xuất. Singapore phải linh hoạt thu hút chuyên gia quốc tế, đồng thời phát triển nguồn nhân lực trong nước.

Ở quy mô lớn hơn, báo cáo của Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Mỹ (SIA) và Oxford Economics dự báo ngành bán dẫn Mỹ cần bổ sung khoảng 115.000 việc làm đến năm 2030. Tuy nhiên, khoảng 67.000 vị trí, tương đương 58% số việc làm mới dự kiến, có nguy cơ không được đáp ứng nếu tốc độ đào tạo nhân lực không cải thiện.

Những ví dụ này cho thấy thiếu hụt nhân lực công nghệ cao là thách thức toàn cầu. Tuy nhiên, khác biệt căn bản là các nền kinh tế phát triển đã có hệ sinh thái nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ nội địa và nền tảng đào tạo chuyên sâu. Việt Nam đang phải đồng thời giải quyết bài toán mở rộng quy mô nhân lực và xây dựng những nền tảng đó.

Chuyển từ đào tạo số lượng sang năng lực làm chủ công nghệ

Theo Quyết định 1017/QĐ-TTg, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực có trình độ đại học trở lên phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn, trong đó có 15.000 kỹ sư thiết kế vi mạch và 35.000 nhân lực ở các lĩnh vực sản xuất, đóng gói, kiểm thử và các công đoạn liên quan. 

Đây là định hướng quan trọng nhưng để mục tiêu đào tạo chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh thực tế, cần thay đổi cách tiếp cận. Không thể chỉ mở rộng chỉ tiêu tuyển sinh các ngành điện tử, vi mạch và bán dẫn mà phải tổ chức lại quá trình đào tạo theo nhu cầu công nghệ và chuỗi giá trị.

Trước hết, cần phân tầng rõ nhu cầu nhân lực: kỹ thuật viên vận hành và bảo trì thiết bị; kỹ sư thiết kế, tự động hóa, kiểm soát chất lượng; chuyên gia R&D, vật liệu, công nghệ sản xuất và quản trị hệ thống. Mỗi nhóm cần chương trình, chuẩn kỹ năng và thời gian đào tạo phù hợp. Đặc biệt, phải tăng cường thực hành tại phòng thí nghiệm, nhà máy và trung tâm nghiên cứu thay vì chủ yếu đào tạo lý thuyết.

Thứ hai, doanh nghiệp cần trở thành một chủ thể trực tiếp của quá trình đào tạo. Khảo sát Navigos Search cho thấy khoảng 50% doanh nghiệp đã hợp tác với trường đại học, trường nghề để xây dựng chương trình, nhưng kênh tuyển dụng kỹ sư từ các trường chỉ phát huy hiệu quả với 23% doanh nghiệp. Khoảng cách này cho thấy hợp tác hiện nay chưa đủ sâu, chưa hình thành được chu trình liên tục từ dự báo nhu cầu, xây dựng chương trình, thực tập đến tuyển dụng và đào tạo nâng cao.

Thứ ba, cần đầu tư mạnh hơn cho đội ngũ giảng viên, chuyên gia đầu ngành và các phòng thí nghiệm dùng chung. Đào tạo kỹ sư công nghệ cao không thể tách rời năng lực nghiên cứu, tiếp cận thiết bị hiện đại và môi trường làm việc thực tế. Cùng với đó, cần có cơ chế thu hút chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế tham gia giảng dạy, chuyển giao tri thức, dẫn dắt các nhóm nghiên cứu.

Cuối cùng, chính sách thu hút đầu tư điện tử, bán dẫn cần gắn chặt với yêu cầu phát triển nhân lực và chuyển giao công nghệ. Những dự án có hoạt động R&D, đào tạo kỹ sư, phát triển nhà cung ứng trong nước và tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị cần được khuyến khích.

Việt Nam đang có lợi thế về lực lượng lao động trẻ, nền tảng toán học và khả năng tiếp thu công nghệ. Nhưng lợi thế đó không tự động chuyển thành năng lực công nghệ nếu thiếu đầu tư dài hạn cho con người.

Trong cuộc cạnh tranh điện tử và bán dẫn toàn cầu, quốc gia có lợi thế không nhất thiết là nơi sở hữu nhiều nhà máy nhất, mà là nơi có đủ nhân lực để thiết kế, nghiên cứu, vận hành và liên tục cải tiến công nghệ. Vì vậy, giải bài toán nhân lực chất lượng cao chính là điều kiện để Việt Nam chuyển từ cứ điểm sản xuất của các tập đoàn toàn cầu thành một mắt xích có năng lực sáng tạo và giá trị gia tăng cao trong chuỗi công nghệ thế giới.