Phát triển nhân lực chất lượng cao - khâu then chốt của đột phá khoa học công nghệ
<p style="text-align: justify;">Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng phụ thuộc vào tri thức, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực. Với Việt Nam, khi các động lực tăng trưởng truyền thống dần thu hẹp, việc đặt con người vào trung tâm của chiến lược phát triển, đặc biệt là đội ngũ nhân lực chất lượng cao, không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là lựa chọn mang tính chiến lược lâu dài.</p>
Tháo gỡ "điểm nghẽn" nhân lực cho phát triển khoa học, công nghệ
Tại Phiên họp lần thứ nhất năm 2026 của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Đây được xem là một trong những điều kiện tiên quyết để tạo ra các đột phá thực chất trong khoa học, công nghệ, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong kỷ nguyên số.
Hiện nay, Việt Nam có lực lượng lao động hơn 53 triệu người, tuy nhiên tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt khoảng 29%. Trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đặc biệt là các ngành công nghệ cao, tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao đang trở thành điểm nghẽn rõ rệt.
Theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo, mỗi năm Việt Nam có khoảng 218.000 sinh viên theo học các ngành STEM, chiếm khoảng 36% tổng chỉ tiêu tuyển sinh. Mặc dù đã có sự cải thiện, song tỷ lệ này vẫn còn khoảng cách so với nhiều quốc gia phát triển trong khu vực và trên thế giới.
Đáng chú ý, nhu cầu nhân lực trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, khoa học dữ liệu, an ninh mạng đang gia tăng nhanh. Chính phủ đã đặt mục tiêu đào tạo khoảng 50.000 kỹ sư ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030; đồng thời triển khai nhiều chương trình đào tạo nhân lực số, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số.
Thực tiễn cho thấy, mặc dù số lượng sinh viên tốt nghiệp tăng, nhưng chất lượng đào tạo chưa đồng đều, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp công nghệ phải đào tạo lại nhân lực sau tuyển dụng, phản ánh sự thiếu gắn kết giữa đào tạo và nhu cầu thị trường.
Trong bối cảnh đó, việc ban hành các chính sách mạnh mẽ hơn để đào tạo, thu hút và sử dụng hiệu quả đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết. Các chương trình hợp tác quốc tế về đào tạo nhân lực công nghệ cao, cũng như việc hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC) đã bước đầu tạo môi trường thu hút nhân tài, thúc đẩy nghiên cứu và phát triển.
Bên cạnh đó, nguồn lực trí thức người Việt Nam ở nước ngoài, với khoảng 6 triệu người, trong đó có nhiều chuyên gia đang làm việc tại các trung tâm công nghệ lớn, được xác định là một nguồn lực quan trọng cần được thu hút thông qua các cơ chế phù hợp.
Ảnh minh họa
Xây dựng hệ sinh thái nhân lực số toàn diện
Cùng với phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phổ cập kỹ năng số cho toàn dân, gắn với phong trào "Bình dân học vụ số".
Hiện nay, tỷ lệ người dân sử dụng Internet tại Việt Nam đã đạt trên 79%, song kỹ năng số của phần lớn người dân vẫn ở mức cơ bản. Trong khi đó, kinh tế số được định hướng đóng góp khoảng 20% GDP vào năm 2030, đòi hỏi phải nâng cao mặt bằng kỹ năng số của toàn xã hội.
Việc triển khai các chương trình phổ cập kỹ năng số, đào tạo kỹ năng công nghệ thông tin cho người dân, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã được thực hiện tại nhiều địa phương. Các nền tảng học trực tuyến mở, chương trình đào tạo kỹ năng số do doanh nghiệp công nghệ phối hợp triển khai cũng góp phần nâng cao nhận thức và năng lực số trong cộng đồng.
Để xây dựng hệ sinh thái nhân lực số, cần sự tham gia đồng bộ của nhiều chủ thể. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, hoàn thiện thể chế và đầu tư hạ tầng; doanh nghiệp tham gia đào tạo, đặt hàng nhân lực theo nhu cầu thực tế; các cơ sở giáo dục đổi mới chương trình đào tạo theo hướng gắn với thực tiễn.
Thực tế cho thấy, mô hình hợp tác giữa doanh nghiệp và trường đại học trong đào tạo nhân lực công nghệ đã bước đầu phát huy hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực công nghệ thông tin, viễn thông đã phối hợp với các trường đại học xây dựng chương trình đào tạo, cung cấp môi trường thực hành và tuyển dụng trực tiếp sau tốt nghiệp.
Bên cạnh đó, yêu cầu học tập suốt đời ngày càng trở nên quan trọng. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, người lao động cần liên tục cập nhật kiến thức, kỹ năng để thích ứng với yêu cầu mới của thị trường lao động.
Có thể thấy, phát triển nhân lực chất lượng cao không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành giáo dục hay khoa học, công nghệ, mà là yêu cầu xuyên suốt đối với toàn bộ hệ thống phát triển quốc gia. Đây vừa là điểm nghẽn cần tháo gỡ, vừa là đòn bẩy để tạo ra những bước đột phá trong phát triển.
Thông điệp được nhấn mạnh là, muốn phát triển nhanh và bền vững, cần bắt đầu từ con người, từ việc xây dựng đội ngũ nhân lực có đủ năng lực làm chủ và sáng tạo công nghệ. Khi bài toán nhân lực được giải quyết, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ thực sự trở thành động lực dẫn dắt phát triển đất nước trong kỷ nguyên số.
[1] https://www.nso.gov.vn/tin-tuc-thong-ke/2026/01/thong-cao-bao-chi-ve-tinh-hinh-dan-so-lao-dong-viec-lam-quy-iv-va-nam-2025/
[2] https://baochinhphu.vn/tu-stem-den-ban-dan-thoi-diem-vang-chuyen-dich-co-cau-nhan-luc-102250703183922718.htm
[3] https://baochinhphu.vn/cong-dong-nguoi-viet-nam-o-nuoc-ngoai-nguon-luc-quan-trong-dong-gop-tich-cuc-vao-su-phat-trien-dat-nuoc-10224020900261099.htm
[4] https://thanhnien.vn/79-dan-so-viet-nam-dung-internet-nhung-thieu-nhan-luc-so-chuyen-sau-185251229173413642.htm