Siết chặt hành lang pháp lý bảo đảm an toàn bức xạ, ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân

<p>Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN quy định chi tiết về bảo đảm an toàn bức xạ và ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân, tạo khuôn khổ pháp lý đồng bộ, thay thế một số quy định trước đây chưa theo kịp thực tiễn.</p>

Thông tư được xây dựng trên cơ sở Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 và các Nghị định hướng dẫn thi hành, nhằm cụ thể hóa yêu cầu về an toàn, an ninh hạt nhân, kiểm soát chiếu xạ, cấp phép và giám sát hoạt động bức xạ trong thực tiễn, đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh ứng dụng năng lượng nguyên tử ngày càng mở rộng.

Kiểm soát chặt từ nguồn đến quá trình sử dụng

Thông tư quy định toàn diện các biện pháp kiểm soát chiếu xạ nghề nghiệp và chiếu xạ công chúng; tăng cường quản lý phóng xạ trong hoạt động thu gom, tái chế sắt thép phế liệu; bổ sung yêu cầu bảo đảm an toàn bức xạ trong y tế, trong đó xác lập mức liều tham chiếu đối với người bệnh trong chẩn đoán hình ảnh.

Yêu cầu an toàn bức xạ được đặt ra ngay từ khâu thiết kế hạ tầng. Các cơ sở hạt nhân khi xử lý hoặc lưu giữ chất thải phóng xạ phải cung cấp dữ liệu chi tiết về nền móng, nước ngầm và đánh giá khả năng thẩm thấu nhân phóng xạ vào đất, nước. Hệ thống khóa liên động hoặc khóa chìa là yêu cầu bắt buộc đối với nơi lưu giữ nguồn phóng xạ nhóm 1, nhóm 2, máy gia tốc và khu vực xử lý chất thải.

Đối với vận chuyển vật liệu phóng xạ, quy định mới siết chặt yêu cầu về phân loại, ghi nhãn, đóng gói, lưu kho trung chuyển, kiểm soát suất liều bức xạ, chỉ số vận chuyển và chỉ số an toàn tới hạn. Đồng thời, tăng cường kiểm soát hàng hóa nhập khẩu có nguy cơ nhiễm phóng xạ, bảo đảm ngăn chặn rủi ro ngay từ cửa khẩu.

Trong lĩnh vực y tế, tiêu chuẩn an toàn phòng chụp X-quang được nâng lên. Nhân viên vận hành thiết bị X-quang di động phải trang bị tạp dề cao su chì và tấm che tuyến giáp. Với các kỹ thuật chụp can thiệp và chụp mạch, bác sĩ và nhân viên bắt buộc phải có thêm kính chì và găng tay cao su chì.

Một điểm đáng chú ý là quy định lưu giữ hồ sơ sức khỏe và hồ sơ liều bức xạ của nhân viên bức xạ trong 30 năm kể từ khi chấm dứt công việc liên quan, bảo đảm truy xuất và giám sát lâu dài.

Các cơ sở sử dụng sắt, thép phế liệu làm nguyên liệu sản xuất phải áp dụng biện pháp phát hiện và ngăn chặn nguồn phóng xạ lẫn trong phế liệu để đảm bảo an toàn cho sản phẩm và người lao động.

Chủ động ứng phó sự cố theo kịch bản hiện đại

Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN đặt ra những tiêu chuẩn chặt chẽ đối với đội ngũ làm việc trong môi trường bức xạ. Nhân viên bức xạ phải được cập nhật kiến thức chuyên sâu định kỳ 3 năm một lần bởi các đơn vị đào tạo được cấp phép. Hàng năm, đơn vị sử dụng phải tổ chức huấn luyện nội bộ về nội quy và quy trình ứng phó sự cố.

Quy định về độ tuổi lao động cũng được siết chặt: nghiêm cấm sử dụng người dưới 18 tuổi làm việc tại khu vực có nguy cơ chiếu xạ lớn hơn 1 mSv/năm hoặc chăm sóc bệnh nhân điều trị phóng xạ. Đối với lao động nữ đang mang thai hoặc cho con bú, nếu có nguyện vọng, sẽ được bố trí công việc không liên quan đến bức xạ. Thực tập sinh làm việc từ 3 tháng trở lên trong khu vực kiểm soát, cơ sở bắt buộc phải trang bị liều kế cá nhân để theo dõi liều chiếu xạ.

Về ứng phó sự cố, Thông tư quy định rõ quy trình thẩm định kế hoạch ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân cấp tỉnh. Hội đồng thẩm định do Bộ thành lập; trong 45 ngày kể từ khi có kết quả thẩm định, cơ quan quản lý sẽ thông báo để địa phương hoàn thiện, phê duyệt kế hoạch. Các địa phương thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, kế hoạch ứng phó sự cố phải được rà soát, xây dựng lại phù hợp với mô hình tổ chức mới, tránh khoảng trống quản lý.

Đáng chú ý, Thông tư đưa ra các "mức tiêu chí chung" - ngưỡng liều bức xạ dự báo mà khi đạt tới phải triển khai ngay các biện pháp bảo vệ như sơ tán, che chắn hoặc uống viên Kali Iodide ngay lập tức. Lực lượng ứng phó ban đầu được trang bị đầy đủ thiết bị bảo hộ cá nhân, sẵn sàng xử lý tình huống tại hiện trường.

Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2026. Cùng với đó, nhiều Thông tư trước đây về kiểm soát chiếu xạ nghề nghiệp, an toàn bức xạ trong y tế, vận chuyển vật liệu phóng xạ, quản lý chất thải phóng xạ và nguồn phóng xạ đã qua sử dụng chính thức hết hiệu lực.

Việc xây dựng và ban hành Thông tư quy định về bảo đảm an toàn bức xạ và ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân nhằm cụ thể hóa quy định của Luật, Nghị định, hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo đảm an toàn cho con người và môi trường, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước và phù hợp với tiêu chuẩn an toàn của Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế, tạo nền tảng cho môi trường ứng dụng năng lượng nguyên tử an toàn và bền vững tại Việt Nam.