Sơn La: Phục tráng giống lúa I1, mở hướng phát triển sản phẩm gạo địa phương Sông Mã

<p style="text-align: justify;">Từ nguồn gen giống lúa I1 từng gắn bó lâu đời với đồng bào Thái ở Sông Mã, các nhà khoa học đã phục tráng, tạo nguồn giống siêu nguyên chủng, nguyên chủng và xây dựng quy trình canh tác phù hợp với điều kiện địa phương. Kết quả nghiên cứu tạo cơ sở để mở rộng sản xuất, bảo tồn giống bản địa và hướng tới phát triển sản phẩm gạo đặc trưng gắn với chương trình OCOP.</p>

Giống lúa địa phương  l1 từng được trồng phổ biến tại các xã Huổi Một, Chiềng Sơ, Sông Mã của tỉnh Sơn La. Giống có hạt dài, chất lượng gạo tốt, cây cứng, khả năng thích nghi và chống chịu điều kiện ngoại cảnh tương đối tốt.

Tuy nhiên, quá trình người dân tự để giống qua nhiều năm bằng phương pháp chọn lọc theo kinh nghiệm khiến nguồn giống dần bị phân ly, thoái hóa. Cùng với việc nhiều giống lúa lai, lúa thuần mới được đưa vào sản xuất, diện tích lúa I1 ngày càng thu hẹp và đứng trước nguy cơ mai một.

Nhằm phục hồi nguồn giống và đưa trở lại sản xuất, từ tháng 4/2022, Trung tâm Nghiên cứu và Chuyển giao công nghệ, Trường Đại học Tây Bắc triển khai đề tài “Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống và phát triển giống lúa Địa phương (I1) tại huyện Sông Mã”. Hoạt động nghiên cứu khoa học và công nghệ tập trung đồng thời vào phục tráng giống, xây dựng quy trình canh tác và chuyển giao kỹ thuật cho người dân.

Phục hồi giống lúa địa phương

Từ nguồn gen được lưu giữ tại Trung tâm Tài nguyên thực vật - Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, nhóm nghiên cứu tiến hành chọn lọc 200 dòng lúa I1 trên diện tích 1.000 m² tại xã Chiềng Sơ.

Qua đánh giá đặc điểm hình thái, sinh trưởng và chất lượng, 62 dòng đạt yêu cầu được tiếp tục lựa chọn. Đến năm 2023, đề tài đã sản xuất được 60 kg hạt giống siêu nguyên chủng; năm 2024 tiếp tục tạo được 300 kg giống nguyên chủng. Nguồn giống qua các vụ được Trung tâm Khảo, kiểm nghiệm giống và sản phẩm cây trồng Quốc gia đánh giá về tính ổn định và đặc trưng của giống.

Kết quả này có ý nghĩa trực tiếp đối với sản xuất bởi người dân có thể tiếp cận nguồn giống có độ thuần và chất lượng được kiểm soát thay vì tiếp tục sử dụng nguồn giống tự lưu qua nhiều năm.

Đề tài đồng thời xây dựng quy trình canh tác phù hợp với điều kiện Sông Mã. Các thử nghiệm xác định thời điểm cấy, mật độ, số dảnh và chế độ dinh dưỡng phù hợp. Trong điều kiện nghiên cứu, lúa I1 có thời gian sinh trưởng khoảng 155 ngày; năng suất thực thu ở một số mô hình đạt khoảng 5,2-5,6 tấn/ha.

Hướng tới sản xuất hàng hóa và phát triển gạo đặc trưng

Giá trị ứng dụng của đề tài được thể hiện rõ tại mô hình sản xuất thương phẩm ở Bản Nà Hin, xã Sông Mã, tỉnh Sơn La. Năm 2024, 13 hộ dân tham gia sản xuất trên tổng diện tích 1 ha bằng nguồn giống được phục tráng.

Trong quá trình triển khai, các hộ được hướng dẫn từ làm đất, gieo mạ, cấy, bón phân đến theo dõi sâu bệnh và lựa chọn giống cho vụ sau. Hoạt động tập huấn, tham quan đồng ruộng tại Chiềng Sơ và Sông Mã cũng giúp người dân nắm được kỹ thuật duy trì độ thuần của giống, tạo điều kiện để mô hình tiếp tục được nhân rộng sau khi đề tài kết thúc.

Việc khôi phục lúa I1 vì vậy không chỉ nhằm bảo tồn một nguồn gen bản địa. Khi có nguồn giống ổn định, quy trình kỹ thuật và vùng sản xuất, địa phương có thêm cơ sở để phát triển lúa I1 thành sản phẩm hàng hóa, xây dựng thương hiệu gạo đặc trưng và từng bước gắn với chương trình OCOP.

Đây là hướng ứng dụng khoa học và công nghệ phù hợp với khu vực miền núi Sơn La, kết hợp bảo tồn nguồn gen cây trồng, nâng cao kỹ thuật sản xuất và phát triển sinh kế cho người dân, đồng thời khai thác giá trị kinh tế từ những giống cây bản địa có lợi thế riêng của địa phương.