Thúc đẩy hợp tác “Ba nhà”: Kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

<p style="text-align: justify;">Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng, mô hình hợp tác “Ba nhà": Nhà nước, Nhà trường và Doanh nghiệp đang được triển khai mạnh mẽ tại các đại học trọng điểm. Mô hình liên kết “Ba nhà” cho thấy những bước đi bài bản, từ kiến tạo hạ tầng, thiết lập cơ chế điều phối đến thu hút nguồn lực xã hội, từng bước hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quy mô lớn, gắn với các mục tiêu phát triển đến năm 2030.</p>

Ngay từ giai đoạn đầu, các cơ sở giáo dục đại học chủ lực như Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh và Đại học Quốc gia Hà Nội đã chủ động thành lập Ban Chỉ đạo, trung tâm đổi mới sáng tạo và công viên công nghệ cao. 

Cách tiếp cận này khẳng định rõ vai trò của đại học không chỉ là nơi đào tạo, mà còn là trung tâm kết nối nghiên cứu - phát triển (R&D), chuyển giao công nghệ với doanh nghiệp và thị trường. Đại học trở thành "hạt nhân tri thức", điều phối hệ sinh thái, dẫn dắt các chuỗi giá trị công nghệ mới.

Tại TP. Hồ Chí Minh, một trong những điểm nhấn là tổ hợp đổi mới sáng tạo với quy mô đầu tư lớn. Tổng mức đầu tư xây dựng đạt khoảng 800 tỷ đồng; đầu tư thiết bị nghiên cứu ban đầu 320 tỷ đồng trong lĩnh vực công nghệ sinh học; riêng dự án phòng thí nghiệm nghiên cứu bán dẫn giai đoạn 1 lên tới 750 tỷ đồng. 

Công trình được triển khai trên diện tích đất 10.500 m², tổng diện tích sàn 45.000 m², hạ tầng cảnh quan 3,5 ha, gồm 1 tầng hầm và 6 tầng nổi. Đây được xác định là một trong bốn trung tâm đổi mới sáng tạo tầm cỡ quốc tế tại TP. Hồ Chí Minh, định vị là tổ hợp công nghệ sâu, đồng thời là đầu mối điều phối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của vùng.

Song song với đầu tư hạ tầng, việc hình thành các thiết chế tư vấn chiến lược cũng được chú trọng. Mô hình "think tank" độc lập như Hội đồng Cố vấn chiến lược đổi mới sáng tạo ĐH Quốc gia TP. Hồ Chí Minh (SACSTI) giữ vai trò tham mưu, đề xuất các quyết định lớn cho lãnh đạo đại học và thành phố trước khi phân bổ nguồn lực. Cách làm này giúp bảo đảm các dự án được triển khai trên nền tảng phân tích khoa học, bám sát nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và xu hướng công nghệ toàn cầu.

Trong năm qua, tại các trường đại học nhiều hội thảo, diễn đàn khoa học quy mô quốc gia và quốc tế đã được tổ chức, tập trung vào các chủ đề then chốt như kinh tế số và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), đô thị thông minh, digital twin cho ngành bán dẫn, chiến lược phát triển công nghệ sinh học giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn 2045. 

Việc đồng tổ chức cùng các cơ quan trung ương, bộ, ngành và đại học quốc tế cho thấy cách tiếp cận mở, liên ngành, liên vùng, góp phần lan tỏa tư duy đổi mới sáng tạo và thúc đẩy liên kết thực chất giữa ba chủ thể.

Tại Hòa Lạc, sự kết nối giữa Khu đô thị Đại học Quốc gia Hà Nội và Khu công nghệ cao Hòa Lạc đang từng bước hình thành hệ sinh thái tri thức công nghệ của cực tăng trưởng phía Tây Hà Nội. 

Mô hình "thành phố đại học xanh, thông minh, đổi mới sáng tạo" theo định hướng Technopolis thế hệ mới tích hợp đào tạo, R&D, phòng thí nghiệm dùng chung (Share Labs), nghiên cứu chung (Joint Research), khởi nghiệp và chuyển giao công nghệ. Doanh nghiệp được thu hút đặt trung tâm R&D, đồng kiến tạo giải pháp với nhà trường, hình thành động lực tăng trưởng mới dựa trên tri thức và công nghệ.

Một điểm nổi bật khác là sự gia tăng mạnh mẽ các thỏa thuận hợp tác chiến lược. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đã ký kết với Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Tập đoàn Coherent, VNG, RtR, cùng nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước. 

Không gian R&D AI mở đầu tiên tại TP.HCM - Saigon AI Hub - được đồng thành lập với VNG vào cuối năm 2025, đánh dấu bước tiến trong phát triển hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo. VNG tài trợ 25 tỷ đồng cho 6 nhóm nghiên cứu AI, đồng thời hỗ trợ hạ tầng GPU cho các trường; các học bổng chuyên sâu về AI cũng được triển khai, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Trong lĩnh vực công nghệ sinh học, các chương trình hợp tác đào tạo, thử nghiệm, nghiên cứu và thương mại hóa phụ phẩm đã được thúc đẩy cùng doanh nghiệp. Các dự án đặt hàng từ doanh nghiệp, địa phương cho thấy mô hình "Ba nhà" đang chuyển từ đối thoại sang đồng hành giải quyết bài toán thực tiễn. Đặc biệt, việc ký kết hợp tác giai đoạn 2026-2030 với UBND TP. Hồ Chí Minh xác lập vai trò nòng cốt của đại học trong tư vấn, triển khai các chương trình lớn về chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển công nghệ bán dẫn, AI, kinh tế tầm thấp, hệ sinh thái khởi nghiệp và tín chỉ các-bon.

Không dừng ở ký kết, các hoạt động kết nối thực địa được tăng cường. Nhà khoa học trực tiếp làm việc với doanh nghiệp, địa phương, tham quan mô hình nông nghiệp công nghệ cao, khảo sát nhu cầu tại các tỉnh, thành. Cách tiếp cận "đi đến tận nơi, giải bài toán cụ thể" giúp rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, giữa phòng thí nghiệm và thị trường.

Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng bộc lộ một số vướng mắc. Cơ chế tài chính còn thiếu linh hoạt; thủ tục chuyển giao, thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn phức tạp; cơ chế chia sẻ lợi ích giữa các bên chưa thật sự thông thoáng. Một số điểm nghẽn về điều phối nguồn lực, cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ Nhà nước và doanh nghiệp cần tiếp tục hoàn thiện.

Trên cơ sở đó, các đề xuất chính sách được đưa ra theo hướng đột phá. 

Trước hết là đổi mới cơ chế tài chính, áp dụng hình thức khoán kinh phí (block fund), vốn đối ứng (matching fund), cho phép huy động vốn cộng đồng (crowdfunding) và thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm nhằm thúc đẩy spin-off, startup từ viện, trường. 

Thứ hai, xây dựng cơ chế sandbox cho phép thử nghiệm công nghệ mới, hình thành "đặc khu công nghệ" với cơ chế đặc thù; Nhà nước đóng vai trò "khách hàng đầu tiên", ưu tiên sử dụng sản phẩm khoa học công nghệ trong nước. 

Thứ ba, tăng cường điều phối liên thông nguồn lực thông qua văn phòng điều phối hợp tác quốc gia giữa doanh nghiệp và hệ thống viện, trường; thiết lập cơ chế Nhà nước đặt hàng top-down đối với các nhiệm vụ chiến lược.

Mô hình hợp tác "Ba nhà" tại các đại học trọng điểm đang chuyển từ giai đoạn khởi động sang triển khai chiều sâu. Hạ tầng được đầu tư đồng bộ, cơ chế điều phối từng bước hoàn thiện, nguồn lực xã hội được huy động mạnh mẽ, các lĩnh vực ưu tiên bám sát chiến lược phát triển quốc gia. 

Khi đại học thực sự trở thành trung tâm kết nối, doanh nghiệp trở thành đối tác đồng sáng tạo và Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, mô hình này có thể tạo nên bước chuyển căn bản trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Việt Nam, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn xa hơn.