Từ nguồn gen Giổi ăn hạt đến hướng phát triển kinh tế miền núi

<p>Từ nguồn gen cây bản địa có giá trị, đề tài “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen Giổi ăn hạt tại một số tỉnh miền Bắc” do Trung tâm Giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản thực hiện đã tuyển chọn được những cây trội, xây dựng mô hình trồng thâm canh và hoàn thiện các hướng dẫn kỹ thuật nhân giống, chăm sóc, thu hái. Kết quả nghiên cứu tạo cơ sở để phát triển cây Giổi ăn hạt trong sản xuất, mở thêm hướng khai thác giá trị lâm sản gắn với sinh kế người dân miền núi.</p>

Chọn tạo nguồn gen, hoàn thiện kỹ thuật nhân giống

Giổi ăn hạt là cây gỗ lớn bản địa của Việt Nam, phân bố tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ. Hạt Giổi có tinh dầu, được người dân sử dụng làm gia vị; gỗ cũng có giá trị sử dụng. Tuy nhiên, theo báo cáo tổng kết đề tài, việc khai thác cây Giổi ăn hạt trong tự nhiên đã làm số lượng cá thể suy giảm, trong khi hoạt động nhân giống và gây trồng chưa được chú trọng đúng mức.

Trong quá trình nghiên cứu tại Hòa Bình (trước sáp nhập), Phú Thọ, Thanh Hóa, Lào Cai và Lai Châu, nhóm thực hiện đã đánh giá đặc điểm sinh trưởng, năng suất hạt và hàm lượng tinh dầu của các quần thể Giổi ăn hạt. Kết quả cho thấy năng suất hạt trung bình tại các tỉnh nghiên cứu dao động từ 2,7 đến 4,2 kg/cây; hàm lượng tinh dầu trong hạt dao động từ 4,64 đến 7,40%.

Trên cơ sở đánh giá nguồn gen, đề tài đã tuyển chọn và công nhận 50 cây trội có năng suất hạt vượt trên 20%, hàm lượng tinh dầu vượt trên 10% so với mức trung bình của quần thể tại các tỉnh nghiên cứu. Đây là nguồn vật liệu phục vụ nhân giống, xây dựng vườn giống và phát triển mô hình trồng Giổi ăn hạt.

Từ 50 cây trội được tuyển chọn, đề tài đã sản xuất 6.120 cây giống Giổi ăn hạt bằng phương pháp ghép, bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng phục vụ xây dựng vườn tập hợp giống và mô hình trồng. Kết quả nghiên cứu được cụ thể hóa qua việc xây dựng 3ha vườn tập hợp giống và 9ha mô hình trồng rừng thâm canh tại Hòa Bình, Phú Thọ và Thanh Hóa. Các mô hình có tỷ lệ cây sống trên 90%, cây sinh trưởng tốt.

Cùng với xây dựng mô hình, đề tài hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật nhân giống Giổi ăn hạt bằng phương pháp ghép; hướng dẫn kỹ thuật trồng thâm canh theo hướng lấy hạt; hướng dẫn thu hái, sơ chế và bảo quản hạt. 

Đề tài cũng tổ chức các lớp tập huấn với sự tham gia của cán bộ các đơn vị phối hợp, chủ rừng và các hộ gia đình trực tiếp thực hiện việc chọn cây trội, nhân giống, trồng, chăm sóc rừng, thu hái, sơ chế và bảo quản hạt Giổi.

Những kết quả này cho thấy nghiên cứu nguồn gen không dừng ở việc đánh giá, lưu giữ giống mà đã được triển khai thành cây giống, vườn giống, mô hình trồng và hướng dẫn kỹ thuật. Đây là những điều kiện cần thiết để tiếp tục phát triển cây Giổi ăn hạt theo hướng chủ động về giống và kỹ thuật canh tác.

Gắn phát triển cây Giổi với sinh kế người dân

Giổi ăn hạt có thể tạo giá trị từ nhiều khâu: sản xuất, kinh doanh cây giống; trồng và chăm sóc cây; thu hái, sơ chế, bảo quản, chế biến và kinh doanh hạt. Theo báo cáo tổng kết, việc ứng dụng kết quả nghiên cứu được kỳ vọng tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập và góp phần ổn định cuộc sống người dân, nhất là tại các xã vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn.

Với đặc điểm là cây gỗ lớn, sống lâu năm, Giổi ăn hạt còn có khả năng góp phần bảo vệ đất, hạn chế xói mòn và tăng khả năng giữ nước. Vì vậy, phát triển cây trồng này cần gắn việc khai thác giá trị kinh tế với bảo tồn nguồn gen và quản lý tài nguyên rừng bền vững.

Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đặt mục tiêu khai thác tiềm năng, lợi thế địa phương, thúc đẩy phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân. Trong định hướng đó, những kết quả nghiên cứu như tuyển chọn giống, hoàn thiện quy trình kỹ thuật và xây dựng mô hình cây trồng bản địa có thể cung cấp cơ sở khoa học để xem xét ứng dụng tại những địa bàn phù hợp.

Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả trong thực tế, cần tiếp tục đánh giá kết quả sinh trưởng, năng suất và hiệu quả kinh tế của các mô hình khi cây bước vào giai đoạn cho hạt; đồng thời xác định địa bàn, đối tượng tham gia và phương án tổ chức sản xuất, tiêu thụ sản phẩm. 

Khi có đủ điều kiện về kỹ thuật, thị trường và tổ chức sản xuất, cây Giổi ăn hạt có thể trở thành một hướng phát triển lâm sản có giá trị, gắn bảo tồn nguồn gen bản địa với phát triển kinh tế tại các địa phương miền núi.