Từ ruộng lúa VietGAP đến chuỗi giá trị lúa gạo bền vững ở Thanh Hóa

<p style="text-align: justify;">Từ sản xuất lúa theo tiêu chuẩn VietGAP, xử lý rơm rạ thành phân hữu cơ đến thu hoạch, chế biến và tiêu thụ gạo chất lượng cao, mô hình sản xuất lúa, gạo an toàn theo chuỗi giá trị đang tạo ra một hướng đi mới cho sản xuất nông nghiệp tại một số vùng nông thôn, miền núi tỉnh Thanh Hóa. Điểm đáng chú ý của mô hình không chỉ nằm ở năng suất, chất lượng cây trồng mà còn ở khả năng hình thành phương thức sản xuất có tính liên kết, giảm tác động đến môi trường và từng bước tạo nền tảng để mở rộng sản xuất lúa gạo công nghệ cao.</p>

Khi khoa học và công nghệ đi từ ruộng lúa đến hạt gạo

Năm 2022, dự án nghiên cứu "Xây dựng mô hình sản xuất lúa, gạo an toàn, bền vững theo chuỗi giá trị tại một số huyện nông thôn miền núi tỉnh Thanh Hóa" do Viện Nông nghiệp Thanh Hóa chủ trì đã được nghiệm thu. Dự án được triển khai tại xã Đông Sơn và xã Thọ Xuân, với ba hợp phần chính: sản xuất lúa thương phẩm theo tiêu chuẩn VietGAP; xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh vật để tái chế thành phân hữu cơ; thu hoạch lúa, chế biến gạo chất lượng cao và tiêu thụ sản phẩm lúa gạo an toàn.

Cách tiếp cận này cho thấy khoa học và công nghệ không chỉ được đưa vào một khâu riêng lẻ mà được tổ chức theo chuỗi, từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Trong đó, người dân được tập huấn kỹ thuật và trực tiếp thực hiện mô hình, qua đó hình thành những điểm trình diễn để các tổ chức, cá nhân và nông dân khác đến tham quan, học tập.

Chương trình đã xây dựng được hơn 300 ha giống lúa có năng suất cao, chất lượng tốt theo tiêu chuẩn VietGAP. Đây được xác định là những mô hình có tính đại diện cho địa bàn triển khai, đồng thời là cơ sở để tạo sức lan tỏa và thu hút các tổ chức, cá nhân tiếp tục đầu tư vốn, mở rộng sản xuất.

Không chỉ tăng giá trị hạt gạo

Một trong những hiệu quả của chương trình là góp phần chuyển đổi cơ cấu giống cây trồng, phát triển vùng chuyên canh lúa chất lượng. Việc áp dụng tiến bộ khoa học và công nghệ hướng tới nâng cao năng suất, chất lượng cây trồng, qua đó tăng thu nhập cho người dân tham gia dự án.

Mô hình cũng góp phần kết nối các chủ thể trong sản xuất thông qua liên kết "4 nhà", tạo điều kiện để tri thức khoa học, quản lý, sản xuất và thị trường cùng tham gia vào quá trình hình thành chuỗi giá trị lúa gạo.

Đây là điểm có ý nghĩa đối với sản xuất nông nghiệp ở khu vực nông thôn, miền núi. Thay vì chỉ tập trung vào việc tạo ra sản phẩm tại ruộng, mô hình hướng người dân tới một phương thức sản xuất có tổ chức hơn, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ. Cùng với đó, mô hình đã đóng góp tích cực vào chương trình sản xuất lúa gạo xuất khẩu của tỉnh và cả nước; qua đó góp phần ổn định sản xuất, hướng tới sản xuất bền vững và bình ổn giá cho người nông dân.

Biến rơm rạ thành nguồn tài nguyên

Nếu việc sản xuất theo VietGAP tạo ra thay đổi trong quy trình canh tác thì hợp phần xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh vật lại cho thấy một hướng tiếp cận khác: biến phụ phẩm nông nghiệp thành nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất.

Thay vì để rơm rạ trở thành nguồn chất thải sau mỗi vụ thu hoạch, mô hình sử dụng chế phẩm vi sinh vật để tái chế thành phân hữu cơ. Cùng với đó, dự án giúp tiết kiệm và giảm thiểu một lượng lớn thuốc bảo vệ thực vật, các chất hóa học phát thải ra môi trường, hướng tới tạo ra sản phẩm sạch và bảo vệ sức khỏe người dân.

Hiệu quả môi trường vì thế được đặt song song với hiệu quả kinh tế. Việc giảm sử dụng các chất hóa học và tận dụng rơm rạ góp phần tạo dựng cảnh quan nông thôn xanh - sạch - đẹp, đồng thời phù hợp với định hướng hiện đại hóa sản xuất nông nghiệp và nông thôn.

Đây cũng là giá trị quan trọng của việc ứng dụng khoa học và công nghệ trong sản xuất nông nghiệp: không chỉ tạo ra sản phẩm có chất lượng tốt hơn mà còn thay đổi cách người dân sử dụng tài nguyên, xử lý phụ phẩm và tổ chức sản xuất.

Từ mô hình trình diễn đến vùng sản xuất

Một trong những kết quả đáng chú ý của dự án là khả năng nhân rộng. Những diện tích sản xuất theo mô hình không chỉ được xem là nơi triển khai dự án mà còn trở thành các điểm trình diễn để người dân tham quan, học tập và tiếp tục áp dụng.

Tài liệu dự án xác định việc nhân rộng mô hình chuyển giao, ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ vừa là mục tiêu của dự án, vừa là yếu tố góp phần phát triển kinh tế - xã hội tại các địa bàn nông thôn, miền núi triển khai dự án.

Khả năng mở rộng mô hình còn được kỳ vọng góp phần giải quyết lao động tại chỗ, thúc đẩy các ngành nghề sản xuất lúa thương phẩm và kinh doanh gạo. Quan trọng hơn, từ việc tích lũy vốn, kinh nghiệm, tri thức và kỹ thuật thông qua mô hình, người dân có thể từng bước tiếp cận phương thức sản xuất lúa gạo công nghệ cao phục vụ tiêu dùng và xuất khẩu.

Như vậy, giá trị của mô hình không chỉ nằm ở hơn 300 ha lúa được xây dựng theo tiêu chuẩn VietGAP. Điều quan trọng hơn là từ những diện tích này hình thành được một mô hình sản xuất có thể học tập, chuyển giao và mở rộng, trong đó khoa học và công nghệ được gắn với nhu cầu thực tế của người dân, yêu cầu về chất lượng sản phẩm, bảo vệ môi trường và thị trường tiêu thụ.

Từ một quy trình sản xuất lúa an toàn, mô hình đang hướng tới một chuỗi giá trị lúa gạo bền vững hơn – nơi người nông dân không chỉ sản xuất ra hạt lúa mà từng bước tham gia sâu hơn vào quá trình tạo dựng giá trị của hạt gạo.