VINATOM là đối tác chủ chốt trong nhiều dự án hợp tác giữa Việt Nam và IAEA

<p style="text-align: justify;">Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM) hiện là đối tác chủ chốt trong nhiều dự án hợp tác giữa Việt Nam với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Khi Việt Nam từng bước mở rộng chương trình điện hạt nhân và phát triển mạnh các ứng dụng công nghệ hạt nhân trong các lĩnh vực của đời sống, IAEA cam kết sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam như suốt nửa thế kỷ qua.</p>

Đó là khẳng định của bà Najat Mokhtar, Phó Tổng Giám đốc, Trưởng Ban Khoa học và Ứng dụng Hạt nhân của IAEA tại Lễ kỷ niệm 50 năm thành lập VINATOM.

Đưa KH&CN hạt nhân phục vụ phát triển kinh tế - xã hội

Theo bà Najat Mokhtar, 50 năm của VINATOM không chỉ là một dấu mốc về thời gian mà còn là hành trình bền bỉ của nhiều thế hệ các nhà khoa học Việt Nam kiên trì theo đuổi, đưa khoa học và công nghệ (KH&CN) hạt nhân phục vụ sự phát triển kinh tế - xã hội.

Khi nghĩ về chặng đường 50 năm của VINATOM, điều ấn tượng nhất với bà Najat Mokhtar là những thành quả thiết thực: Nguồn nước được giám sát, mùa vụ được bảo vệ, hệ thống đo lường được chuẩn hóa theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Trong lĩnh vực tài nguyên nước, từ năm 2023, IAEA và VINATOM đã triển khai hợp tác nhằm đánh giá, giám sát ô nhiễm biển và tác động của biến đổi khí hậu dọc bờ biển Việt Nam. Kết quả của chương trình này góp phần trực tiếp hỗ trợ Việt Nam bảo vệ nguồn lợi thủy sản và sinh kế ven biển, phát hiện sớm nguy cơ ô nhiễm.

Hợp tác này được xây dựng trên nền tảng nhiều năm phối hợp giữa hai Bên, trong đó Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân thuộc VINATOM là Trung tâm hợp tác của IAEA trong lĩnh vực nước và môi trường.

VINATOM cũng là thành viên lâu năm của mạng lưới ALMERA - mạng lưới toàn cầu các phòng thí nghiệm đo phóng xạ môi trường của IAEA. Nhờ đó, Việt Nam có năng lực phân tích, đánh giá chính xác mức độ phóng xạ trong môi trường nước khi xảy ra sự cố bức xạ trong khu vực.

Năm 2026, Viện Nghiên cứu hạt nhân tiếp tục đảm nhận vai trò mới trong một dự án khu vực nhằm đào tạo các phòng thí nghiệm trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương áp dụng thống nhất các kỹ thuật tiên tiến để đo phóng xạ trong nước biển. Nhờ đó, khi một quốc gia công bố dữ liệu cho thấy vùng biển của mình an toàn, các nước láng giềng có thể hoàn toàn tin tưởng vào kết quả đó; nếu phát hiện ô nhiễm, toàn khu vực sẽ sử dụng cùng một phương pháp đo lường để phối hợp ứng phó hiệu quả.

Tại Viện Nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt, các nhà khoa học của VINATOM còn tham gia đánh giá khả năng hấp thụ và lưu trữ carbon của các hệ sinh thái rừng ngập mặn và cỏ biển. Đây là những nghiên cứu có ý nghĩa trực tiếp đối với vùng Đồng bằng sông Hồng, Đồng bằng sông Cửu Long và hàng chục triệu người dân đang sinh sống tại đây.

Từ xuất khẩu nông sản đến y tế và công nghiệp

Trong lĩnh vực nông nghiệp và an ninh lương thực, Trung tâm Chiếu xạ Hà Nội mỗi năm xử lý hơn 120.000 tấn thực phẩm, giúp nông sản Việt Nam có thể tiếp cận các thị trường quốc tế. 

Trong giai đoạn 2012-2019, giá trị xuất khẩu rau quả của Việt Nam tăng tới 350%, công nghệ chiếu xạ là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên thành công đó.

Hiện nay, VINATOM cũng phối hợp với IAEA nghiên cứu các giải pháp kiểm soát rệp sáp gây hại trên nhiều loại trái cây xuất khẩu có giá trị của Việt Nam, nhằm giảm tỷ lệ số lô hàng bị từ chối tại cửa khẩu, đồng thời hạn chế việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học.

Liên quan đến chứng nhận năng lực trong kiểm tra không phá hủy, VINATOM đã xây dựng hệ thống đào tạo và đánh giá năng lực cho các chuyên gia bằng phương pháp không phá hủy theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 9712. Khi hệ thống hoàn thiện, chứng chỉ của chuyên gia Việt Nam sẽ được quốc tế công nhận, mở rộng cơ hội tham gia các dự án và thị trường nước ngoài.

Trung tâm Ứng dụng kỹ thuật hạt nhân trong công nghiệp (CANTI) tại Hà Nội và tại Đà Lạt đang triển khai các nghiên cứu về chất đánh dấu phóng xạ và nguồn phóng xạ kín phục vụ công nghiệp. 

VINATOM hiện đã đủ điều kiện để đề xuất trở thành Trung tâm hợp tác của IAEA, qua đó nâng vị thế của Việt Nam từ nước tham gia các chương trình đào tạo khu vực trở thành quốc gia tiếp nhận các chuyên gia quốc tế đến học tập và đào tạo.

Bà Najat Mokhtar cho biết, trong lĩnh vực y tế, những đóng góp của VINATOM giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm chất lượng xạ trị ung thư. Mỗi máy xạ trị điều trị ung thư tại Việt Nam đều phụ thuộc vào việc đo liều bức xạ chính xác tuyệt đối. Trung tâm An toàn bức xạ của VINATOM là thành viên của Mạng lưới các phòng chuẩn liều thứ cấp IAEA/Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), góp phần bảo đảm tính chính xác của các thiết bị xạ trị trên toàn quốc. Đây chính là nền tảng để các bác sĩ và người bệnh có thể hoàn toàn tin tưởng vào các phác đồ điều trị. Lĩnh vực này cũng đang góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Trong giai đoạn 2022-2027, hợp tác kỹ thuật giữa Việt Nam và IAEA xác định y tế và dinh dưỡng là một trong bảy lĩnh vực ưu tiên, cùng với tài nguyên nước, nông nghiệp, năng lượng và các lĩnh vực khác. Công tác đo lường của VINATOM chính là một phần quan trọng bảo đảm chất lượng cho những nỗ lực đó.

Hiện nay, Việt Nam đang triển khai 19 dự án hợp tác với IAEA trong các lĩnh vực nông nghiệp, y tế, an toàn và an ninh hạt nhân, khoa học vật lý và hóa học, trong đó VINATOM là đối tác chủ chốt của nhiều dự án.

Theo bà Najat Mokhtar, trong nửa thế kỷ qua, VINATOM và IAEA đã cùng chứng minh rằng KH&CN hạt nhân đã mang lại những lợi ích thiết thực cho đời sống, từ bảo vệ nguồn nước, tăng cường an ninh lương thực đến xây dựng các tiêu chuẩn phục vụ công nghiệp và y tế.

IAEA bày tỏ niềm tự hào là đối tác của VINATOM trong suốt chặng đường vừa qua và mong tiếp tục đồng hành cùng VINATOM trong những năm tiếp theo.