Xây dựng học liệu gắn với thực tiễn, nâng cao chất lượng giáo dục hướng nghiệp tại Sơn La

<p style="text-align: justify;">Trong bối cảnh yêu cầu bảo vệ trẻ em, định hướng nghề nghiệp và trang bị kỹ năng thích ứng ngày càng được chú trọng, việc giúp học sinh hiểu sớm về nghề nghiệp và môi trường lao động có ý nghĩa thiết thực. Tại tỉnh Sơn La, một bộ học liệu trải nghiệm, hướng nghiệp được xây dựng từ chính văn hóa, cảnh quan, nghề truyền thống và hoạt động sản xuất của địa phương, giúp học sinh vừa khám phá năng lực bản thân vừa có thêm cơ sở lựa chọn nghề nghiệp phù hợp.</p>

Bộ học liệu được phát triển trong khuôn khổ đề tài “Nghiên cứu giải pháp và xây dựng học liệu để tổ chức hoạt động dạy học môn Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp cho học sinh phổ thông trên địa bàn tỉnh Sơn La”, do Trung tâm Nghiên cứu khoa học và Chuyển giao công nghệ, Trường Đại học Tây Bắc chủ trì, TS. Chu Thị Mai Hương làm chủ nhiệm.

Nghiên cứu xuất phát từ yêu cầu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, trong đó Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp không chỉ cung cấp kiến thức mà hướng tới phát triển phẩm chất, kỹ năng sống, năng lực thích ứng và định hướng nghề nghiệp cho học sinh.

Khảo sát 856 học sinh cùng đội ngũ cán bộ, giáo viên cho thấy nội dung học tập ở một số thời điểm chưa gắn chặt với môi trường sống và những vấn đề học sinh có thể trực tiếp quan sát, trải nghiệm. Việc sử dụng học liệu số cũng khác nhau giữa các trường do điều kiện hạ tầng và năng lực ứng dụng công nghệ.

Từ thực tế này, nhóm nghiên cứu lựa chọn hướng địa phương hóa học liệu. Thay vì chỉ xây dựng nội dung mang tính khái quát, các yếu tố đặc trưng của tỉnh Sơn La như nghề truyền thống, văn hóa các dân tộc, cảnh quan tự nhiên, hoạt động sản xuất và tiềm năng nông nghiệp được đưa trực tiếp vào bài học.

Bộ học liệu được phát triển theo ba nhóm gồm học liệu trực quan, đa phương tiện; học liệu tương tác, rèn luyện hành vi; và các tình huống mô phỏng, dự án thực hành. Nội dung được thiết kế theo bốn mạch của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 gồm hướng vào bản thân, hướng đến xã hội, hướng đến tự nhiên và hướng nghiệp.

Tùy từng chủ đề, giáo viên có thể sử dụng hình ảnh, video, infographic, sơ đồ tư duy, phiếu khảo sát, nhật ký trải nghiệm hoặc tổ chức hoạt động đóng vai, xử lý tình huống và làm việc nhóm.

Điểm khác biệt của cách tiếp cận này là học liệu không chỉ dùng để cung cấp thông tin mà hướng học sinh tới quan sát, tìm hiểu và giải quyết nhiệm vụ cụ thể.

Năm 2026, nhóm nghiên cứu lựa chọn Trường THPT Chiềng Sinh và Trường Tiểu học, THCS và THPT Chu Văn An để tổ chức thực nghiệm.

Tại Trường THPT Chiềng Sinh, học sinh lớp 10 học chủ đề “Tìm hiểu nghề nghiệp” thông qua các nghề thủ công truyền thống của đồng bào dân tộc Thái, H’Mông và các loại hình dịch vụ du lịch đặc trưng của tỉnh Sơn La.

Qua đó, học sinh không chỉ tìm hiểu đặc điểm nghề nghiệp mà còn phân tích yêu cầu công việc, điều kiện lao động và những phẩm chất cần thiết của người làm nghề. Việc đặt nghề nghiệp trong bối cảnh địa phương cũng giúp các em thấy rõ hơn mối liên hệ giữa lựa chọn nghề với tiềm năng văn hóa, kinh tế của quê hương.

Trong khi đó, học sinh lớp 8 tại Trường Tiểu học, THCS và THPT Chu Văn An tiếp cận chủ đề “Tìm hiểu vẻ đẹp và bảo tồn cảnh quan thiên nhiên địa phương”. Các đặc điểm tự nhiên của tỉnh Sơn La trở thành dữ liệu học tập để học sinh quan sát, thảo luận và hình thành ý thức bảo vệ môi trường sống.

Bộ học liệu được thiết kế theo hướng linh hoạt để giáo viên sử dụng trong sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp, hoạt động theo chủ đề, câu lạc bộ hoặc trải nghiệm ngoài nhà trường. Việc kết hợp tài liệu số với học liệu in cũng giúp các trường lựa chọn hình thức phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất.

Một nội dung khác của đề tài là đổi mới cách đánh giá. Nhóm nghiên cứu xây dựng bảng kiểm, nhật ký trải nghiệm và bảng tiêu chí đánh giá để giáo viên theo dõi không chỉ kết quả cuối cùng mà cả quá trình tham gia, mức độ tiến bộ và sản phẩm học tập của học sinh.

Kết quả thực nghiệm cho thấy ở cả bốn mạch nội dung, điểm hậu kiểm trung bình của nhóm học sinh học theo mô hình tích hợp học liệu đều cao hơn nhóm đối chứng. Đây là cơ sở để nhóm nghiên cứu đánh giá việc xây dựng học liệu gắn với thực tiễn địa phương có khả năng nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp.

Theo giáo viên tham gia thực nghiệm, việc đưa những tình huống gần với đời sống vào bài học giúp học sinh dễ tiếp cận nội dung hơn, đồng thời tạo thêm cơ hội để các em chủ động quan sát, thảo luận và liên hệ kiến thức với thực tế.

Với học sinh, hoạt động trải nghiệm cũng mở rộng góc nhìn về nghề nghiệp. Thay vì chỉ tìm hiểu các nghề phổ biến qua sách vở, các em có thể tiếp cận nghề truyền thống, dịch vụ, sản xuất và những lĩnh vực gắn trực tiếp với điều kiện phát triển của tỉnh Sơn La.

Bên cạnh nhà trường, đề tài còn hướng tới tăng cường sự tham gia của gia đình, cộng đồng, doanh nghiệp và hợp tác xã nhằm mở rộng môi trường trải nghiệm cho học sinh. Cách tiếp cận này giúp hoạt động hướng nghiệp không tách rời thực tế sản xuất và đời sống tại địa phương.

Sau hai năm triển khai, đề tài đã hoàn thiện bộ học liệu và được Hội đồng nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp tỉnh Sơn La nghiệm thu ngày 21/10/2026 với kết quả đạt yêu cầu. Kết quả nghiên cứu tạo cơ sở để tiếp tục hoàn thiện và nhân rộng bộ học liệu tại các trường phổ thông trên địa bàn tỉnh. 

Việc đưa văn hóa, thiên nhiên, nghề nghiệp và hoạt động kinh tế địa phương vào nội dung giáo dục cũng mở ra hướng tổ chức hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp gần với đời sống hơn, giúp học sinh từng bước hiểu bản thân, nhận diện cơ hội nghề nghiệp và phát triển năng lực thích ứng với thực tiễn.