Xóa “vùng lõm” công nghệ: Không để ai đứng ngoài chuyển đổi số

<p style="text-align: justify;">Chuyển đổi số sẽ không trọn vẹn nếu vẫn còn những thôn, bản "trắng sóng", nơi điện thoại thông minh chỉ để xem giờ và dịch vụ công trực tuyến nằm ngoài tầm với. Đưa công nghệ đến vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ là nhiệm vụ hạ tầng, mà là giải pháp căn cơ để trao cơ hội, tạo sinh kế và bảo đảm giảm nghèo bền vững.</p>

"Vùng lõm" công nghệ, khoảng trống phát triển còn nhức nhối

Tháng 8/2025, 12 đoàn công tác của Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) làm việc tại 34 tỉnh, thành phố để đánh giá việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp và phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực KH, CN. Một trong những vấn đề nổi cộm được chỉ ra là hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng bộ, đặc biệt ở cấp xã sau sáp nhập.

Ở nhiều địa phương, hệ thống thiết bị còn cũ, manh mún; kết nối dữ liệu với Cổng Dịch vụ công Quốc gia thường xuyên gián đoạn; việc liên thông các cơ sở dữ liệu như VNeID, hộ tịch, quản lý tần số vô tuyến điện còn trục trặc. Không ít xã chưa có cán bộ chuyên trách công nghệ thông tin; cán bộ kiêm nhiệm thiếu đào tạo chuyên sâu về sở hữu trí tuệ, đo lường, viễn thông.

Đến tháng 3/2025, cả nước vẫn còn 717 thôn, bản chưa có sóng băng rộng di động. Những con số từ địa phương cho thấy bức tranh chưa đồng đều: Thái Nguyên còn 55 thôn chưa có sóng; Lai Châu 44 bản; Cao Bằng 138 thôn, xóm "trắng sóng" hoặc "lõm sóng"; Đồng Nai khoảng 25 thôn, ấp; Tuyên Quang lên tới 273 thôn.

Nguyên nhân không mới: địa hình chia cắt, dân cư thưa thớt, nhiều điểm dân cư chỉ vài chục hộ, phân tán trên các sườn đồi; doanh thu dịch vụ viễn thông thấp khiến doanh nghiệp e ngại đầu tư. Nhưng hệ lụy lại rất hiện hữu. Khi cuộc sống ngày càng "lên mạng", người dân vùng trắng sóng bị chậm nhịp trong tiếp cận thông tin, dịch vụ công, cơ hội học tập và sinh kế.

Tại xã A Vương (TP Đà Nẵng), hình ảnh người dân chạy xe từ đồi này sang đồi khác để "hứng sóng" không còn xa lạ. Có người chua chát nói: "Ứng dụng dịch vụ công đã cài, nhưng không có sóng thì cũng vô dụng". Ở xã Tân Lĩnh (Lào Cai), lãnh đạo địa phương từng thừa nhận: hạ tầng thông tin yếu và thiếu khiến công tác giảm nghèo thông tin gặp nhiều trở ngại; người dân không có thiết bị hoặc không kết nối được mạng, khó tiếp cận nguồn tin chính thống và dịch vụ trực tuyến.

Rõ ràng, "vùng lõm" công nghệ không chỉ là khoảng trống kỹ thuật, mà là khoảng trống cơ hội.

Khi "cánh tay nối dài" vươn tới từng bản làng

Nếu hạ tầng là điều kiện cần, thì con người là điều kiện đủ. Thực tiễn từ xã Nà Bủng (Điện Biên) cho thấy, cùng với đầu tư hạ tầng, việc hình thành các Tổ công nghệ số cộng đồng đã tạo chuyển biến rõ rệt.

Nà Bủng là xã biên giới, 16 bản chủ yếu là đồng bào Mông, dân cư phân tán, giao thông khó khăn. Từng là "vùng lõm" công nghệ điển hình, nhưng đến nay, tỷ lệ triển khai tài khoản định danh điện tử đạt 98%, kích hoạt đạt 97,1%; thu nhận định danh điện tử cho cơ quan, tổ chức đạt trên 90%, những con số trước đây tưởng như ngoài tầm với.

Kết quả ấy đến từ hoạt động bền bỉ của Tổ công nghệ số cộng đồng xã với gần 20 thành viên. Họ là cán bộ trẻ, đoàn viên, giáo viên, công an xã… vừa tuyên truyền chủ trương, chính sách, vừa "cầm tay chỉ việc" hướng dẫn người dân cài đặt ứng dụng, sử dụng dịch vụ công, thanh toán điện tử, bán hàng trên sàn thương mại điện tử.

Tại Thanh Hóa, từ tháng 3/2022 đến nay đã thành lập 4.357 Tổ công nghệ số cộng đồng với gần 16.000 thành viên, phủ kín 100% thôn, bản. Mỗi tổ là một "trạm hỗ trợ" tại chỗ, giúp người dân tiếp cận định danh điện tử, sổ sức khỏe điện tử, bảo hiểm, thanh toán không dùng tiền mặt, đăng ký thủ tục hành chính trực tuyến. Ở nhiều nơi, các tổ còn hỗ trợ hộ sản xuất nhỏ đưa nông sản lên sàn, mở rộng đầu ra, từng bước hình thành thói quen kinh tế số ngay từ cơ sở.

Mô hình này hiện được triển khai rộng rãi ở nhiều tỉnh, thành, trở thành cầu nối hiệu quả giữa chính quyền và người dân. Thay vì chờ người dân tìm đến chính quyền, các tổ chủ động đến từng nhà, từng bản, xóa dần tâm lý e ngại công nghệ.

Giảm nghèo trong giai đoạn mới không chỉ là tăng thu nhập, mà là tăng khả năng tiếp cận cơ hội, cơ hội học tập trực tuyến, tiếp cận thị trường, tiếp cận thông tin minh bạch và dịch vụ công thuận tiện. Khi một hộ dân có thể bán sản phẩm qua nền tảng số, nhận thanh toán điện tử, đăng ký thủ tục hành chính không cần đi hàng chục cây số, đó là bước tiến dài trong hành trình thoát nghèo.

Vì vậy, xóa "vùng lõm" công nghệ cần được nhìn như một cấu phần của chính sách giảm nghèo bền vững. Bên cạnh đầu tư hạ tầng viễn thông, điện lưới, cần tiếp tục chuẩn hóa hệ thống dữ liệu, bảo đảm liên thông thông suốt từ Trung ương đến cơ sở; đồng thời đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực số tại chỗ.

Tổ công nghệ số cộng đồng, trong bối cảnh đó, chính là "cánh tay nối dài" của chính quyền, là lực lượng nòng cốt đưa chuyển đổi số đi vào thực chất. Khi mỗi thôn, bản có ít nhất một "hạt nhân số", khoảng cách công nghệ sẽ dần được thu hẹp.

Xóa "vùng lõm" công nghệ không chỉ là phủ sóng di động, mà là phủ sóng cơ hội. Và khi cơ hội được trao đều, con đường thoát nghèo bền vững của người dân vùng sâu, vùng xa sẽ không còn quá xa vời.