Bán dẫn - “động cơ mới” để Việt Nam thoát bẫy thu nhập trung bình?

<p style="text-align: justify;">Từ vị thế một cứ điểm sản xuất điện tử, Việt Nam đang đứng trước cơ hội tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn. Nhưng để con chip thực sự trở thành động lực đưa nền kinh tế lên nhóm thu nhập cao, bài toán quyết định không chỉ là thu hút thêm vốn FDI, mà phải nâng năng suất, làm chủ công nghệ và tạo ra ngày càng nhiều giá trị trong nước.</p>

Việc Việt Nam chính thức được Ngân hàng Thế giới (World Bank) xếp vào nhóm thu nhập trung bình cao từ tháng 07/2026 là một dấu mốc quan trọng. Theo phân loại mới, nhóm này có GNI bình quân đầu người từ 4.636-14.375 USD, trong khi nền kinh tế có thu nhập cao phải vượt ngưỡng 14.375 USD/người. World Bank cho biết Việt Nam là một trong 5 nền kinh tế được nâng từ nhóm thu nhập trung bình thấp lên trung bình cao trong đợt phân loại mới.

Tuy vậy, khoảng cách từ "trung bình cao" lên "thu nhập cao" vẫn rất lớn. World Bank nhận định, Việt Nam cần hơn gấp 3 lần mức thu nhập bình quân đầu người hiện nay để đạt mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045; đồng thời, phải duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 6% mỗi năm trong 20 năm tới. Điều đó đồng nghĩa với việc mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào vốn, lao động giá rẻ và mở rộng sản xuất sẽ ngày càng khó đáp ứng yêu cầu.

Bán dẫn mở ra những giá trị mới

Những năm qua, Việt Nam đã hình thành một nền sản xuất điện tử có quy mô rất lớn. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt khoảng 475 tỷ USD, trong đó riêng khu vực FDI đóng góp 367,1 tỷ USD, tương đương 77,3%. Nhóm hàng công nghiệp chế biến chiếm tới 88,7% tổng kim ngạch xuất khẩu. 

Những con số này cho thấy Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất điện tử toàn cầu, nhưng cũng cho thấy sự phụ thuộc rất lớn vào doanh nghiệp nước ngoài.

Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025 nêu rõ quan điểm là đẩy mạnh phát triển, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong các ngành, lĩnh vực và các mặt của đời sống kinh tế - xã hội; đưa trí tuệ nhân tạo trở thành phương thức sản xuất mới; thúc đẩy mạnh mẽ năng lực nội sinh quốc gia, tạo ra những mô hình kinh tế mới với năng suất và giá trị vượt trội. Nhà nước có chính sách ưu đãi cao nhất để thúc đẩy nghiên cứu, phát triển, triển khai, sử dụng trí tuệ nhân tạo.

Bán dẫn có thể tạo ra sự thay đổi nếu Việt Nam chuyển từ vị trí "nơi sản xuất" sang "nơi thiết kế, phát triển, kiểm thử, đóng gói và nghiên cứu".

Theo số liệu của Bộ Khoa học và Công nghệ, đến tháng 11/2025, Việt Nam đã có hơn 170 dự án FDI bán dẫn với tổng vốn gần 11,6 tỷ USD; khoảng 60 doanh nghiệp thiết kế chip, 8 dự án đóng gói - kiểm thử và hơn 20 doanh nghiệp cung cấp vật liệu, thiết bị bán dẫn. Intel, Amkor, Hana Micron, Coherent hay VDL đều đã hiện diện tại Việt Nam.

Dòng vốn này đang tiếp tục được nối dài. LG Innotek đã triển khai kế hoạch đầu tư khoảng 1 tỷ USD xây dựng cơ sở sản xuất đế bán dẫn tại Hải Phòng, hướng tới các sản phẩm phục vụ những ứng dụng công nghệ cao như AI, 5G và điện toán hiệu năng cao. Đây là tín hiệu cho thấy chuỗi giá trị đang có xu hướng dịch chuyển thêm những công đoạn có hàm lượng công nghệ cao vào Việt Nam.

FDI lớn nhưng chưa đồng nghĩa với thu nhập cao, đây là điểm cần nhìn thẳng

OECD đánh giá mô hình tăng trưởng của Việt Nam trong nhiều năm qua phụ thuộc mạnh vào FDI. Trong giai đoạn 2015-2023, dòng vốn FDI vào lĩnh vực chế biến, chế tạo tương đương khoảng 4,8% GDP mỗi năm, cao hơn nhiều nền kinh tế ASEAN khác. FDI cũng chiếm khoảng 15% tổng đầu tư của Việt Nam trong thập niên qua.

Vấn đề nằm ở chỗ vốn FDI có thể tạo ra kim ngạch xuất khẩu rất lớn nhưng chưa chắc tạo ra mức giá trị gia tăng tương ứng cho nền kinh tế trong nước.

Nếu Việt Nam chỉ tiếp tục đảm nhận các công đoạn lắp ráp, đóng gói hoặc sản xuất theo thiết kế của tập đoàn nước ngoài, giá trị tạo ra trên mỗi lao động sẽ khó tăng đủ nhanh để kéo thu nhập quốc dân lên nhóm cao.

Năm 2025, năng suất lao động của toàn nền kinh tế đạt khoảng 9.809 USD/lao động, tăng 6,83% theo giá so sánh; tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ mới khoảng 29,2%. Đây là những con số cho thấy dư địa cải thiện năng suất vẫn còn rất lớn.

Vì vậy, bài toán của bán dẫn không chỉ là "có bao nhiêu tỷ USD FDI", mà là mỗi 1 tỷ USD đầu tư tạo ra bao nhiêu kỹ sư, bao nhiêu sáng chế, bao nhiêu doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng và bao nhiêu giá trị gia tăng ở lại trong nước.

Nhân lực sẽ quyết định Việt Nam đi được bao xa

Một con chip có thể trị giá rất cao, nhưng giá trị lớn nhất nằm ở tri thức phía sau nó. Việt Nam đang đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực trình độ cao cho ngành bán dẫn đến năm 2030.

Hiện đã có hơn 166 trường đại học có ngành đào tạo liên quan đến công nghệ, kỹ thuật bán dẫn. Tuy nhiên, điểm nghẽn không đơn giản là số lượng sinh viên, mà là khả năng đào tạo kỹ sư có thể trực tiếp tham gia thiết kế, mô phỏng, kiểm thử, phát triển sản phẩm và nghiên cứu công nghệ.

Đây cũng là lý do chiến lược bán dẫn của Việt Nam không đặt mục tiêu chỉ phát triển một vài nhà máy, mà hướng tới cả hệ sinh thái. Theo định hướng đến năm 2050, Việt Nam đặt mục tiêu hình thành khoảng 300 công ty thiết kế chip, 3 nhà máy chế tạo và 20 nhà máy đóng gói - kiểm thử, doanh thu ngành bán dẫn đạt khoảng 100 tỷ USD/năm và đào tạo hơn 100.000 kỹ sư, cử nhân.

Nếu thực hiện được, tác động của lĩnh vực bán dẫn sẽ vượt xa phạm vi một ngành công nghiệp. Nó có thể kéo theo sự phát triển của AI, trung tâm dữ liệu, robot, viễn thông, ô tô điện, thiết bị y tế, quốc phòng và hàng loạt lĩnh vực công nghệ cao khác.

Cơ hội sẽ chỉ có một

Thị trường bán dẫn toàn cầu đang được dự báo tiến tới quy mô khoảng 1.000 tỷ USD vào năm 2030. Cùng với xu hướng các tập đoàn đa dạng hóa chuỗi cung ứng, Việt Nam có lợi thế về vị trí địa chính trị, mạng lưới FTA, lực lượng lao động trẻ và nền công nghiệp điện tử đã hình thành.

Nhưng cơ hội cũng đi kèm cạnh tranh gay gắt. Singapore, Malaysia, Thái Lan, Trung Quốc và nhiều nền kinh tế khác đều đang tăng tốc thu hút các công đoạn có giá trị cao trong chuỗi bán dẫn.

Do đó, lợi thế về nhân công rẻ sẽ ngày càng giảm ý nghĩa. Lợi thế quyết định phải chuyển sang nhân lực chất lượng cao, hạ tầng điện ổn định, hạ tầng phòng thí nghiệm, năng lực R&D, logistics, sở hữu trí tuệ và khả năng kết nối doanh nghiệp Việt với các tập đoàn toàn cầu.

Nếu thực hiện tốt các yếu tố trên, lĩnh vực bán dẫn có thể trở thành một "bệ phóng" giúp Việt Nam nâng năng suất và chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Ngược lại, nếu chỉ nhìn bán dẫn như một cuộc đua thu hút vốn đầu tư, Việt Nam có thể sở hữu những nhà máy trị giá hàng tỷ USD nhưng vẫn chỉ đứng ở phần dưới của chuỗi giá trị.

Con chip vì thế không phải chiếc vé tự động đưa Việt Nam vào nhóm thu nhập cao. Nó là cơ hội để Việt Nam tạo ra chiếc "động cơ mới" - nhưng "động năng" của nó phải được tạo ra bằng năng suất, công nghệ, nhân lực và năng lực doanh nghiệp trong nước.

Đây mới là điều quyết định liệu trong tương lai Việt Nam sẽ chỉ là một cứ điểm sản xuất bán dẫn quan trọng của khu vực, hay thực sự trở thành một quốc gia có năng lực công nghệ và thu nhập cao trong vài thập niên tới.