Chủ động phòng ngừa, ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống

<p style="text-align: justify;">Các mối đe dọa an ninh phi truyền thống đang tác động ngày càng sâu rộng đến đời sống kinh tế - xã hội, đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực nhận diện, dự báo và ứng phó. Nhận diện sớm rủi ro, nâng cao năng lực phòng ngừa và tổ chức ứng phó hiệu quả là điều kiện quan trọng để bảo vệ người dân, duy trì ổn định và giữ vững thành quả phát triển.</p>

Một đợt thiên tai có thể khiến hoạt động sản xuất đình trệ, giao thông chia cắt, sinh kế của người dân bị ảnh hưởng. Một cuộc tấn công mạng có thể gây gián đoạn dịch vụ, làm lộ dữ liệu và thiệt hại tài sản. Một dịch bệnh có thể tạo sức ép đồng thời lên hệ thống y tế, việc làm và an sinh xã hội. Những tình huống đó cho thấy an ninh, an toàn ngày càng gắn chặt với khả năng duy trì hoạt động thiết yếu và sức chống chịu của mỗi cộng đồng.

Trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, phòng ngừa, ứng phó với các nguy cơ này cần được tính đến trong quá trình hoạch định chính sách, quản lý và tổ chức các hoạt động phát triển. Từ đầu tư hạ tầng, tổ chức sản xuất đến ứng dụng công nghệ, việc đánh giá rủi ro và chuẩn bị phương án bảo đảm an toàn cần được thực hiện ngay từ đầu.

Nhận diện sớm những nguy cơ đan xen, tác động nhiều chiều

Các thách thức an ninh phi truyền thống hiện diện trên nhiều lĩnh vực, từ tội phạm xuyên quốc gia, an ninh kinh tế, an ninh mạng đến môi trường, nguồn nước và sức khỏe cộng đồng. Đặc điểm đáng chú ý là phạm vi ảnh hưởng rộng, diễn biến phức tạp, hệ quả kéo dài.

Thiên tai xảy ra có thể kéo theo thiếu nước sạch, gián đoạn thông tin, ảnh hưởng đến điều kiện vệ sinh và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu. Sự cố dữ liệu có thể tác động đến hoạt động điều hành, giao dịch và niềm tin của người sử dụng. Vì vậy, đánh giá rủi ro cần tính đến cả tác động trực tiếp và những hệ quả có khả năng phát sinh tiếp theo.

Điều này đòi hỏi các mục tiêu phát triển phải gắn với yêu cầu bảo đảm an toàn và sức chống chịu. Công trình hạ tầng cần được đánh giá về hiệu quả sử dụng và khả năng vận hành trong điều kiện bất thường. Doanh nghiệp cần quan tâm đến tăng trưởng, đồng thời chuẩn bị phương án duy trì hoạt động khi xảy ra sự cố. Cộng đồng cần có điều kiện tiếp cận dịch vụ thuận lợi và biết cách tự bảo vệ khi đối mặt với nguy cơ.

Trong quá trình chuyển đổi số, yêu cầu bảo đảm an toàn cần được đặt ngay từ khâu thiết kế hệ thống và tổ chức vận hành. Phân quyền truy cập, sao lưu dữ liệu, kiểm tra định kỳ và chuẩn bị phương án khôi phục cần trở thành những việc thường xuyên. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến trách nhiệm quản lý và tổ chức vận hành của từng cơ quan, đơn vị.

Ở cấp độ người sử dụng, kỹ năng bảo vệ thông tin cá nhân cần được hình thành từ những thói quen cụ thể: kiểm tra nguồn gửi, xác minh yêu cầu giao dịch, thận trọng khi cung cấp dữ liệu và thông báo kịp thời khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Đây là những hành động gần gũi, có thể thực hiện hằng ngày để góp phần giảm thiểu rủi ro.

Trong quy hoạch và đầu tư, cách tiếp cận phòng ngừa đòi hỏi đánh giá kỹ điều kiện tự nhiên, tác động môi trường và khả năng đáp ứng của hạ tầng. Chi phí bảo đảm an toàn cần được tính trong phương án phát triển, cùng với nguồn lực bảo trì, giám sát và xử lý tình huống. Sự chuẩn bị đầy đủ từ đầu giúp nâng cao chất lượng quyết định và hạn chế áp lực khắc phục về sau.

Chiến lược tổng thể quốc gia phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định cách tiếp cận toàn diện, kết nối giữa các ngành, các vùng và các quốc gia; đồng thời đặt sự an toàn của người dân vào vị trí ưu tiên. Mỗi địa bàn, cơ quan và đơn vị cần nhận diện những nguy cơ phù hợp với đặc điểm hoạt động của mình, xác định việc cần chuẩn bị và thường xuyên rà soát khả năng thực hiện.

Nâng cao năng lực phòng ngừa, xây dựng cộng đồng chủ động ứng phó

Chuyển từ ứng phó bị động sang quản lý chủ động, toàn diện là định hướng được nhấn mạnh trong triển khai Chiến lược tổng thể quốc gia. Để thực hiện mục tiêu này, cần chuẩn bị đồng bộ về phương án, lực lượng, phương tiện và cơ chế phối hợp, bảo đảm các cơ quan, đơn vị có thể triển khai nhiệm vụ ngay khi xuất hiện tình huống.

Công tác dự báo, cảnh báo cũng cần hướng tới khả năng hành động của người tiếp nhận. Chẳng hạn, thông tin về mưa lớn cần được chuyển thành hướng dẫn phù hợp với từng địa bàn: khu vực cần theo dõi, tuyến đường cần tránh, địa điểm sơ tán và những trường hợp cần hỗ trợ trước. Cảnh báo chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được truyền tải kịp thời, dễ hiểu và giúp người tiếp nhận biết cách xử lý.

Đối với cơ quan, doanh nghiệp, tập huấn và diễn tập cần tập trung kiểm tra khả năng vận hành thực tế. Những tình huống giả định có thể giúp phát hiện khâu phối hợp còn chậm, phương tiện chưa đáp ứng hoặc thông tin chưa được cập nhật. Sau diễn tập, cần điều chỉnh phương án, bổ sung điều kiện còn thiếu và xác định thời hạn khắc phục.

Khoa học, công nghệ có thể hỗ trợ quá trình theo dõi, phân tích và cung cấp thông tin phục vụ quyết định. Để phát huy hiệu quả, việc đầu tư công nghệ cần đi cùng chất lượng dữ liệu, năng lực sử dụng và quy trình xử lý. Hệ thống giám sát phải gắn với đầu mối tiếp nhận, kiểm tra và thực hiện hành động phù hợp khi xuất hiện cảnh báo.

Ở cơ sở, người dân và cộng đồng có thể tham gia chuẩn bị phương án tránh trú, hỗ trợ sơ tán, phản ánh nguy cơ và khắc phục hậu quả thiên tai. Những hoạt động này cho thấy ý nghĩa của việc trang bị kiến thức và duy trì sự phối hợp ngay tại địa bàn dân cư.

Vì vậy, truyền thông cần gắn với những nhu cầu cụ thể trong đời sống. Người dân cần biết theo dõi thông tin chính thống ở đâu, liên hệ đầu mối nào khi cần trợ giúp và chuẩn bị những gì trong tình huống khẩn cấp. Nội dung hướng dẫn cần phù hợp với từng nhóm đối tượng, quan tâm đến khả năng tiếp nhận và thực hiện của người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật.

Trên môi trường số, việc nhận diện thông tin giả mạo, kiểm chứng nguồn tin trước khi chia sẻ, thận trọng khi cung cấp dữ liệu cá nhân hoặc thực hiện giao dịch trực tuyến cũng cần trở thành thói quen.

Sự tham gia của cộng đồng cũng cần có cơ chế tiếp nhận và phản hồi thuận tiện. Khi người dân phát hiện nguy cơ về hạ tầng, môi trường hoặc điều kiện an toàn, thông tin phản ánh cần được chuyển đúng đầu mối, kiểm tra và trả lời rõ ràng. Đây là cách kết nối trách nhiệm quản lý với sự chủ động từ cơ sở.

Bảo vệ thành quả phát triển đòi hỏi sự chuẩn bị bền bỉ trong từng công việc: cập nhật phương án, kiểm tra điều kiện an toàn, nâng cao kỹ năng và duy trì phối hợp. Khi mỗi cảnh báo được chuyển thành hành động kịp thời, mỗi phương án được kiểm chứng trong thực tế và mỗi cộng đồng có khả năng tự bảo vệ tốt hơn, đất nước sẽ có thêm nền tảng vững chắc để ứng phó với biến động và phát triển lâu dài.