Đặt con người ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển đất nước
<p style="text-align: justify;">Coi con người là nguồn lực lâu bền và quan trọng nhất, GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn nhấn mạnh yêu cầu phát huy tiềm năng, năng lực sáng tạo của mỗi cá nhân, đồng thời xây dựng những chính sách phù hợp để con người vừa có điều kiện cống hiến, vừa được thụ hưởng thành quả phát triển. Những luận giải này được thể hiện trong công trình Một số vấn đề về Triết học - Con người - Xã hội, vừa được Hội đồng chuyên ngành cấp Nhà nước xem xét, đánh giá để đề nghị xét tặng Giải thưởng Nhà nước về KH&CN đợt 7.</p>
Con người - nguồn lực lâu bền nhất của đất nước
Trong công trình, GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn đặt vấn đề phát triển con người trong mối quan hệ với lực lượng sản xuất và toàn bộ đời sống xã hội. Khi nguồn lực tài chính và vật chất còn hạn hẹp, con người chính là nguồn lực lâu bền, quan trọng nhất, đồng thời là sức mạnh nội sinh của dân tộc.
Từ nhận thức đó, tác giả nhấn mạnh, cần đặt con người vào vị trí trung tâm của các quá trình xã hội, coi con người là yếu tố cấu thành quan trọng của lực lượng sản xuất, có vai trò quyết định đối với những biến động kinh tế - xã hội. Con người không chỉ tham gia tạo ra của cải vật chất, mà còn là chủ thể sáng tạo, tổ chức và thúc đẩy các quá trình phát triển.

Phát huy tiềm năng, năng lực sáng tạo và chăm lo đời sống vật chất, tinh thần là những điều kiện quan trọng để con người đóng góp cho sự phát triển đất nước.
Đáng chú ý, quan niệm về con người trong công trình không dừng ở năng lực lao động hay trình độ chuyên môn. Tác giả cho rằng, con người trong xã hội hiện đại cần có ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân, tri thức, óc sáng tạo, sức khỏe và lòng yêu nước. Cùng với năng lực KH&CN và khả năng làm giàu cho bản thân, đất nước, mỗi người còn cần có đời sống tinh thần phong phú, nhân cách, lòng khoan dung, lối sống trung thực, có đạo lý và ý thức bảo vệ môi trường.
Cách tiếp cận này cho thấy phát triển nguồn nhân lực không thể chỉ hướng đến đào tạo những người lao động giỏi chuyên môn. Mục tiêu rộng hơn là hình thành những chủ thể có năng lực sáng tạo, bản lĩnh, trách nhiệm và khả năng đóng góp cho xã hội. Đây cũng là chiều sâu nhân văn trong tư tưởng đặt con người ở vị trí trung tâm của phát triển.
Khơi thông tiềm năng từ chính sách và điều kiện phát triển
Một luận điểm có ý nghĩa thực tiễn được GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn đề cập từ năm 1990 là muốn khai thác tiềm năng của mỗi con người phải quan tâm đồng thời đến cả nhu cầu hưởng thụ và nhu cầu cống hiến. Theo tác giả, con người chỉ có thể phát huy đầy đủ năng lực khi lợi ích, đời sống và cơ hội đóng góp được quan tâm tương xứng.
Từ đó, công trình đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ trong cách nghĩ, cách làm, tổ chức và các chính sách cụ thể đối với con người. Những chính sách về việc làm, tiền lương, thuế, bảo hiểm cần hướng tới giải phóng năng lực sản xuất, chăm lo lợi ích và cuộc sống của các tầng lớp nhân dân, qua đó nuôi dưỡng sức dân.
Đây không chỉ là vấn đề bảo đảm an sinh, mà còn là điều kiện để khơi thông nguồn lực xã hội. Khi người lao động có việc làm, thu nhập và môi trường phát triển phù hợp, năng lực cá nhân mới có cơ hội được phát huy, chuyển hóa thành sức mạnh chung của nền kinh tế và đất nước.
Công trình đặc biệt nhấn mạnh vai trò của đội ngũ cán bộ KH&CN. Tác giả cho rằng, không thể nói đến công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong thời đại tri thức và cách mạng KH&CN nếu thiếu đội ngũ cán bộ khoa học giỏi. Vì vậy, cùng với đào tạo, cần chăm lo cả đời sống vật chất và tinh thần, tạo điều kiện để đội ngũ này phát huy năng lực nghiên cứu, sáng tạo và đóng góp lâu dài.
Những luận giải trên đặt ra một yêu cầu xuyên suốt: Chính sách phát triển phải hướng tới con người, tạo điều kiện để mỗi cá nhân phát triển năng lực và được hưởng thành quả do mình đóng góp.
Công trình nhấn mạnh: Chính sách phát triển phải hướng tới con người, tạo điều kiện để mỗi cá nhân phát triển năng lực và được hưởng thành quả do mình đóng góp.
Phát triển con người phải hài hòa giữa trí tuệ và nhân văn
Một điểm đáng chú ý trong tư tưởng của GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn là sự gắn kết giữa phát triển trí tuệ, năng lực KH&CN với các giá trị văn hóa và nhân văn. Theo tác giả, con người có trình độ KH&CN cao, giỏi kinh tế vẫn cần có nhân cách, lòng khoan dung, ý thức pháp luật và trách nhiệm với môi trường sống.
Điều này cũng đặt giáo dục và đào tạo trong một mục tiêu rộng hơn việc cung cấp nhân lực cho thị trường lao động. Đó là quá trình hình thành những con người có tư duy độc lập, năng lực sáng tạo, đời sống tinh thần phong phú và khả năng ứng xử có trách nhiệm với cộng đồng, tự nhiên.
Nhìn từ yêu cầu phát triển hiện nay, khi KH&CN ngày càng trở thành động lực trực tiếp của tăng trưởng, luận điểm ấy càng gợi mở nhiều vấn đề. Nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ được đo bằng bằng cấp hay kỹ năng chuyên môn, mà còn ở khả năng sáng tạo, ý thức trách nhiệm và nền tảng văn hóa của mỗi người.
Giá trị của công trình Một số vấn đề về Triết học - Con người - Xã hội vì thế không chỉ nằm ở việc khẳng định vai trò của con người trong lực lượng sản xuất, mà còn ở cách tiếp cận con người như một chỉnh thể, vừa là mục tiêu, động lực, vừa là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng thành quả phát triển. Tư tưởng ấy nhấn mạnh rằng, sức mạnh của đất nước không chỉ được tạo nên từ nguồn lực vật chất hay những thành tựu công nghệ, mà trước hết từ việc khơi dậy, bồi đắp và phát huy tiềm năng của mỗi con người.