Trong quá trình phát triển, mỗi quyết sách không chỉ cần nguồn lực và giải pháp cụ thể, mà còn đòi hỏi cách nhìn nhận đúng bản chất vấn đề, những quy luật chi phối và mối quan hệ giữa các yếu tố liên quan. Tư duy phiến diện, thiếu căn cứ khoa học có thể dẫn đến những nhận định sai lệch, khiến việc giải quyết vấn đề đi chệch hướng. Đây cũng là nội dung xuyên suốt được GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn luận giải trong công trình Một số vấn đề về Triết học - Con người - Xã hội, do Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản năm 2002.
Công trình vừa được Hội đồng chuyên ngành cấp Nhà nước xem xét, đánh giá để đề nghị xét tặng Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ đợt 7.
Với dung lượng 866 trang, cuốn sách tập hợp các bài viết được tác giả nghiên cứu và công bố trong giai đoạn 1970-2002, phản ánh quá trình nghiên cứu lâu dài về những vấn đề cơ bản của triết học, con người và đời sống xã hội.
Điểm đáng chú ý là triết học không được tiếp cận như một hệ thống lý thuyết khép kín, mà được đặt trong mối quan hệ với các ngành khoa học và những yêu cầu thực tiễn. Từ đó, tác giả làm rõ vai trò của phương pháp luận triết học trong nhận thức, đánh giá và giải quyết các vấn đề kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội.

Công trình tập hợp những bài viết được GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn nghiên cứu và công bố trong giai đoạn 1970-2002, đề cập nhiều vấn đề về triết học, con người và đời sống xã hội.
Một đóng góp nổi bật của công trình là làm rõ cơ sở và vai trò của phương pháp luận đối với hoạt động nghiên cứu khoa học. Theo GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn, phương pháp không phải sản phẩm thuần túy chủ quan của tư duy, cũng không tồn tại sẵn trong tự nhiên hay xã hội. Phương pháp hình thành từ mối quan hệ biện chứng giữa chủ thể và khách thể trong quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn. Nó phản ánh những quy luật khách quan đã được nhận thức, giúp con người tìm kiếm chân lý và cải tạo hiện thực.
Từ cách tiếp cận đó, tác giả chỉ ra ba thành phần chủ yếu của phương pháp luận nghiên cứu khoa học: các nguyên lý thế giới quan phù hợp với từng ngành khoa học; lý luận về phương pháp được sử dụng, bao gồm nội dung, phạm vi và nguyên tắc vận dụng; cùng những nguyên lý, lý thuyết của chính ngành khoa học đó hoặc các ngành khác có khả năng gợi mở, định hướng nghiên cứu.
Cách xác lập này cho thấy nghiên cứu khoa học không thể chỉ dựa vào những nguyên lý chung mà bỏ qua đặc thù của từng lĩnh vực. Ngược lại, tuyệt đối hóa một phương pháp riêng lẻ cũng khó giải quyết những vấn đề phức tạp, liên ngành. Hoạt động nghiên cứu vì thế cần kết hợp giữa cái chung và cái riêng, giữa phương pháp luận phổ biến với phương pháp đặc thù của từng ngành.
Đặc biệt, tác giả khẳng định vai trò phương pháp luận phổ biến của triết học duy vật biện chứng, đồng thời lưu ý không vận dụng lý luận một cách máy móc, giáo điều. Những nguyên lý triết học chỉ phát huy giá trị khi được đặt trong điều kiện lịch sử - xã hội cụ thể, gắn với đối tượng nghiên cứu và yêu cầu thực tiễn.
Quan điểm này có ý nghĩa đối với quá trình đổi mới ở Việt Nam. Đổi mới không đơn thuần là thay đổi cơ chế hay phương thức tổ chức, mà trước hết đòi hỏi đổi mới tư duy, nhận thức đúng quy luật khách quan và xử lý hài hòa các mối quan hệ trong đời sống xã hội. Phương pháp luận khoa học giúp hạn chế cách nhìn phiến diện, tư duy duy ý chí, đồng thời tạo cơ sở để các quyết định được xem xét toàn diện hơn, phù hợp với điều kiện thực tế.
Kết nối triết học với khoa học tự nhiên và phát triển bền vững
Một nội dung đáng chú ý khác của công trình là mối quan hệ giữa triết học và khoa học tự nhiên, đặc biệt là sinh học. Theo tác giả, thành tựu khoa học tự nhiên không chỉ mở rộng hiểu biết về thế giới vật chất và sự sống, mà còn đặt ra những vấn đề mới về nhận thức, đạo đức, văn hóa và trách nhiệm xã hội.
Những vấn đề như sự sống, tiến hóa, con người và môi trường không thể chỉ được xem xét từ một góc độ chuyên môn riêng biệt. Chúng đòi hỏi sự kết hợp giữa tri thức khoa học và tư duy triết học để nhận diện đầy đủ hơn bản chất, tác động và hệ quả. Sự kết nối này vừa góp phần mở rộng phạm vi nghiên cứu của triết học, vừa giúp khoa học tự nhiên được nhìn nhận trong những mối quan hệ rộng hơn.
Đáng chú ý, từ năm 1980, GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn đã đề cập đến hệ lụy của ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát và những giới hạn của tự nhiên trước hoạt động sản xuất của con người. Tác giả cảnh báo khả năng của giới tự nhiên không phải vô hạn; khai thác tài nguyên phải đi đôi với bảo vệ và phục hồi môi trường.
Tác giả cũng nhấn mạnh yêu cầu tổ chức, quản lý xã hội trên cơ sở khoa học. Những lĩnh vực như kế hoạch hóa, bảo vệ thiên nhiên, môi trường sống, lương thực, năng lượng, nguyên liệu hay đánh giá thành tựu kỹ thuật, công nghệ đều cần sự phối hợp của nhiều ngành khoa học. Nếu thiếu cách tiếp cận tổng hợp và sự tham gia của đội ngũ chuyên gia có trình độ, việc giải quyết những vấn đề này sẽ gặp nhiều hạn chế.
Nhìn từ thực tiễn hiện nay, những luận điểm đó tiếp tục gợi mở yêu cầu cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường. KH&CN có thể tạo ra năng lực sản xuất mới nhưng tiến bộ không chỉ được đánh giá bằng thành tựu kỹ thuật. Tác động đối với môi trường, xã hội và các thế hệ tương lai cũng là những yếu tố cần được xem xét.
Con người - nguồn lực và chủ thể của phát triển
Nếu phương pháp luận là nền tảng của tư duy khoa học thì con người là chủ thể tạo ra và hiện thực hóa những thành quả phát triển. Đây là vấn đề được GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn dành nhiều sự quan tâm trong công trình.
Tác giả nhìn nhận con người không chỉ là sản phẩm của quá trình tiến hóa tự nhiên và phát triển xã hội, mà còn là chủ thể tích cực của các hoạt động xã hội, chủ thể sáng tạo và yếu tố cơ bản của lực lượng sản xuất. Đối với Việt Nam, khi các nguồn lực tài chính và vật chất còn hạn chế, nguồn lực con người càng có ý nghĩa quan trọng đối với sự nghiệp phát triển đất nước.
Theo tác giả, phát triển con người không thể chỉ dừng ở nâng cao trình độ chuyên môn hay năng lực lao động. Một con người đáp ứng yêu cầu phát triển còn cần trí tuệ, óc sáng tạo, ý thức trách nhiệm, nhân cách, đời sống tinh thần phong phú và khả năng sống hài hòa với thiên nhiên.
Một luận điểm đáng chú ý được tác giả đề cập từ năm 1990 là muốn khai thác tiềm năng của mỗi người cần quan tâm đồng thời đến cả nhu cầu hưởng thụ và nhu cầu cống hiến. Điều đó đặt ra yêu cầu không chỉ đòi hỏi người lao động phát huy năng lực, mà còn phải có chính sách phù hợp để mỗi cá nhân được bảo đảm lợi ích và có cơ hội đóng góp cho xã hội.
Từ nhận thức này, công trình đề cập đến việc đổi mới các chính sách về việc làm, tiền lương, bảo hiểm, thuế và điều kiện phát triển đội ngũ lao động, đặc biệt là cán bộ khoa học và công nghệ. Muốn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước cần xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học có trình độ, đồng thời chăm lo đời sống vật chất và tinh thần để phát huy năng lực sáng tạo của họ.
Những luận giải trên đặt con người trong một chỉnh thể rộng hơn: vừa là mục tiêu, vừa là động lực và chủ thể của quá trình phát triển. Giáo dục, đào tạo vì thế không chỉ hướng tới cung cấp nhân lực cho thị trường lao động, mà còn cần hình thành những cá nhân có tư duy độc lập, sáng tạo, trách nhiệm và bản lĩnh văn hóa.
Tư duy biện chứng trong nhận thức và phát triển xã hội
Bên cạnh phương pháp luận, khoa học tự nhiên, môi trường và con người, công trình còn đề cập mối quan hệ giữa văn hóa, chính trị và sự phát triển xã hội. Qua nghiên cứu những bài học lịch sử, tác giả nhấn mạnh vai trò của nền tảng tư tưởng, văn hóa và đạo đức trong xây dựng hệ thống chính trị.
Cách tiếp cận này cho thấy biến động của một quốc gia không thể được lý giải chỉ từ một nguyên nhân riêng lẻ. Kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng và con người luôn tác động qua lại, tạo nên điều kiện và động lực vận động của xã hội. Nhận diện đúng những mối quan hệ đó có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xây dựng chính sách và tổ chức thực hiện các mục tiêu phát triển.
Công trình cũng đặt ra yêu cầu kết hợp giữa giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; giữa phát triển kinh tế với bảo đảm các giá trị nhân văn; giữa nâng cao năng lực KH&CN với xây dựng con người có trách nhiệm và đạo đức. Đây đều là những vấn đề phức tạp, không thể giải quyết bằng một giải pháp đơn lẻ, mà cần tư duy toàn diện và sự vận dụng linh hoạt các nguyên lý khoa học vào từng hoàn cảnh cụ thể.
Giá trị của Công trình không chỉ nằm ở những luận giải về phạm trù triết học, mà còn ở cách tác giả kết nối lý luận với các vấn đề của đời sống. Từ phương pháp nghiên cứu khoa học, quan hệ giữa con người với tự nhiên đến phát triển nguồn nhân lực và xây dựng nền tảng văn hóa, công trình góp phần cung cấp cơ sở lý luận để nhận thức sâu sắc hơn những vấn đề của quá trình đổi mới và phát triển đất nước.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và các quan hệ xã hội không ngừng biến đổi, yêu cầu về phương pháp tư duy khoa học, toàn diện và gắn với thực tiễn càng trở nên cần thiết. Những luận điểm được GS.TS. Nguyễn Trọng Chuẩn đặt ra qua nhiều thập kỷ nghiên cứu tiếp tục gợi mở cách nhận diện các vấn đề cốt lõi, xem xét những thách thức và tìm kiếm hướng giải quyết phù hợp. Đó cũng là giá trị lâu dài của công trình: Khẳng định vai trò của tư duy lý luận trong việc xây dựng nền tảng nhận thức khoa học cho sự phát triển của con người và đất nước.