Phát triển cây dược liệu gắn với khoa học và công nghệ: Mở hướng sinh kế bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số
<p style="text-align: justify;">Sở hữu lợi thế đặc thù về khí hậu, thổ nhưỡng và kho tàng tri thức bản địa phong phú, nhiều địa phương miền núi đang từng bước chuyển mình, đưa cây dược liệu trở thành ngành hàng kinh tế mũi nhọn. Việc ứng dụng đồng bộ khoa học và công nghệ từ khâu bảo tồn nguồn gen, nhân giống đến canh tác và chế biến sâu không chỉ nâng tầm giá trị cây thuốc quý, mà còn mở ra "chìa khóa" tạo sinh kế ổn định, giúp đồng bào dân tộc thiểu số vươn lên thoát nghèo bền vững.</p>
Đưa khoa học và công nghệ vào từng mắt xích sản xuất
Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu đa dạng bậc nhất khu vực, với hơn 5.100 loài thực vật, 408 loài động vật và 75 loại khoáng vật có công dụng làm thuốc. Nhiều loài dược liệu quý hiếm, mang giá trị kinh tế vượt trội như sâm Ngọc Linh, đương quy, atiso, sa nhân, ba kích,thảo quả, hồi, quế... phân bố tập trung tại các tỉnh miền núi phía Bắc, miền Trung và Tây Nguyên.
Theo số liệu thống kê, tổng diện tích phát triển cây dược liệu trên cả nước hiện đạt hơn 357.000 ha. Đây là dư địa và lợi thế quan trọng để khu vực miền núi khai thác thế mạnh tự nhiên, chuyển dịch cơ cấu cây trồng sang sản xuất hàng hóa và tạo việc làm tại chỗ cho lao động địa phương.
Dù sở hữu nguồn lực dồi dào, thực tế cho thấy tiềm năng dược liệu tại nhiều địa bàn vùng sâu, vùng xa vẫn chưa được khai thác tương xứng. Hoạt động trồng trọt và thu hái ở nhiều nơi còn mang tính tự phát, manh mún, thiếu quy hoạch tổng thể nên chưa thể hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, ổn định.
Đáng chú ý, phần lớn sản phẩm mới dừng lại ở khâu tiêu thụ thô, phụ thuộc lớn vào thương lái, trong khi mối liên kết giữa người nông dân với hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua và cơ sở chế biến còn lỏng lẻo. Hệ quả là người dân chưa được hưởng trọn vẹn giá trị kinh tế từ tài nguyên quê hương; thậm chí, một số loài cây thuốc quý còn đối mặt với nguy cơ cạn kiệt nguồn gen do tình trạng khai thác tận diệt ngoài tự nhiên.
Trước yêu cầu thực tiễn đó, việc phát triển ngành hàng dược liệu cần được đặt trong tư duy xây dựng chuỗi giá trị khép kín. Trong đó, người dân giữ vai trò chủ thể sản xuất, doanh nghiệp là đầu tàu kết nối và dẫn dắt thị trường, còn khoa học và công nghệ đóng vai trò nền tảng để bứt phá về năng suất và chất lượng.

Nhiều loại dược liệu có giá trị kinh tế cao phân bố chủ yếu tại các vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên và khu vực đồng bào dân tộc thiểu số.
Định hướng này hoàn toàn tương thích với mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đồng thời, đây cũng là bước cụ thể hóa Quyết định số 376/QĐ-TTg ngày 17/3/2021 của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình phát triển công nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, với trọng tâm gắn kết chặt chẽ vùng nguyên liệu với công nghiệp chế biến.
Để hóa giải bài toán nâng cao giá trị gia tăng cho cây dược liệu, ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ được xem là yếu tố mang tính quyết định, cần được triển khai đồng bộ ngay từ khâu đầu vào đến đầu ra của chuỗi sản xuất.
Trước tiên, công tác điều tra, đánh giá, bảo tồn và khai thác hợp lý nguồn gen dược liệu bản địa phải được đặt lên hàng đầu. Thông qua các đề tài nghiên cứu chuyên sâu, cơ quan chuyên môn và địa phương có thể xác định chính xác đặc tính sinh trưởng, vùng tiểu khí hậu phù hợp cũng như hàm lượng hoạt chất của từng loài cây thuốc. Đây là cơ sở khoa học vững chắc để tuyển chọn giống chất lượng cao, xây dựng quy trình kỹ thuật chuẩn và quy hoạch vùng trồng tối ưu.
Với những loài dược liệu đặc hữu, có giá trị kinh tế lớn, việc ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô, nhân giống in vitro và các kỹ thuật sinh học hiện đại giúp cung ứng nguồn giống đồng đều, sạch bệnh, đáp ứng quy mô sản xuất hàng hóa. Song song đó, áp dụng quy trình canh tác hữu cơ,kiểm soát nghiêm ngặt chất lượng đất, nguồn nước và phân bón giúp nguyên liệu đạt độ tinh khiết cao, loại bỏ nguy cơ tồn dư hóa chất.
Cùng với công nghệ sinh học, chuyển đổi số đang trở thành công cụ đắc lực trong quản lý vùng trồng và minh bạch hóa chuỗi cung ứng. Thông qua hệ thống nhật ký điện tử, cơ sở dữ liệu số và tem truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, mọi thông tin từ nguồn giống, tọa độ vùng trồng đến quy trình chăm sóc, thu hái, sơ chế đều được số hóa và lưu trữ công khai. Giải pháp này không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp kiểm soát chặt chẽ chất lượng đầu vào mà còn củng cố niềm tin của người tiêu dùng, mở rộng cánh cửa tiếp cận các thị trường khó tính.
Đặc biệt, khâu sơ chế và chế biến sâu chính là "đòn bẩy" tạo ra bước nhảy vọt về giá trị kinh tế. Thay vì bán dược liệu tươi hoặc phơi sấy thủ công dễ hao hụt dược tính, các địa phương và doanh nghiệp đang từng bước đầu tư dây chuyền sấy lạnh, sấy kiểm soát nhiệt độ - độ ẩm, kết hợp công nghệ chiết xuất, tinh chế và bảo quản hoạt chất hiện đại.
Từ nguồn nguyên liệu thô ban đầu, dược liệu được nâng tầm thành các dòng sản phẩm tinh chế như cao chiết, tinh dầu, trà thảo dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và nguyên liệu bào chế thuốc. Việc chuẩn hóa quy trình, kiểm nghiệm hoạt chất theo các tiêu chuẩn quốc tế sẽ giúp dược liệu Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Từ mô hình sản xuất đến sinh kế giảm nghèo bền vững
Thực tiễn triển khai tại nhiều tỉnh miền núi đã chứng minh sức sống của mô hình phát triển dược liệu gắn với công nghệ, mang lại hiệu quả kinh tế rõ nét cho đồng bào dân tộc thiểu số. Tại Lai Châu, các loại cây thuốc như đương quy, atiso, cát cánh và thảo quả đang phát triển mạnh tại những vùng có khí hậu ôn đới đặc thù.
Nhiều hộ đồng bào tại huyện Sìn Hồ và các địa bàn lân cận đã thu về doanh thu gần 200 triệu đồng mỗi năm nhờ canh tác dược liệu theo quy trình kỹ thuật mới. Trên cơ sở thành công bước đầu, chính quyền địa phương tiếp tục quy hoạch mở rộng vùng trồng, tăng cường tập huấn kỹ thuật và làm cầu nối bao tiêu sản phẩm cho bà con.
Tương tự, tại Lào Cai, mô hình tổ hợp tác và hợp tác xã trồng dược liệu dưới tán rừng đang phát huy hiệu quả kép: vừa bảo tồn tài nguyên rừng và nguồn gen bản địa, vừa tạo sinh kế ổn định trên chính diện tích đất lâm nghiệp. Tại khu vực miền Trung và Tây Nguyên, việc tổ chức sản xuất các loài dược liệu đặc hữu theo chuỗi liên kết cũng giúp người dân không chỉ dừng lại ở khâu trồng trọt mà còn tham gia sâu vào quá trình thu hái, sơ chế, đóng gói cho doanh nghiệp.
Ưu thế nổi bật của cây dược liệu là khả năng sinh trưởng tốt dưới tán rừng tự nhiên hoặc trên những diện tích đất dốc, giúp người dân đa dạng hóa nguồn thu mà không gây áp lực mở rộng đất canh tác hay xâm lấn rừng. Khi lợi ích kinh tế gắn liền với tán rừng, người dân sẽ tự giác trở thành lực lượng nòng cốt trong bảo vệ rừng và gìn giữ đa dạng sinh học.

Từ mô hình sản xuất đến sinh kế giảm nghèo bền vững.
Tuy nhiên, để sinh kế này thực sự bền vững, sự hỗ trợ không thể chỉ dừng lại ở việc cấp phát giống hay phân bón ban đầu, mà phải xây dựng được cơ chế liên kết "bốn nhà" chặt chẽ. Trong đó, doanh nghiệp định hướng tiêu chuẩn và bao tiêu đầu ra; hợp tác xã giữ vai trò điều phối sản xuất; nhà khoa học chuyển giao công nghệ; và người dân trực tiếp vận hành, hưởng lợi công bằng. Đồng thời,công tác đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng ứng dụng công nghệ số cho lao động người dân tộc thiểu số cần được chú trọng để bà con thực sự làm chủ quy trình sản xuất.
Bên cạnh những tín hiệu khởi sắc, hành trình đưa dược liệu trở thành ngành kinh tế mũi nhọn vẫn đối diện với không ít rào cản: quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu nguồn vốn tín dụng dài hạn, công nghệ chế biến sâu chưa đồng bộ và thiếu vắng các thương hiệu mạnh mang tầm quốc gia. Tình trạng thiếu thông tin thị trường và hợp đồng bao tiêu khiến người dân dễ rơi vào cảnh "được mùa mất giá" nếu mở rộng diện tích ồ ạt.
Từ yêu cầu thực tế, các địa phương cần rà soát, đánh giá kỹ lưỡng điều kiện sinh thái để lựa chọn cây trồng chủ lực phù hợp, kiên quyết tránh tình trạng phát triển theo phong trào khi chưa có đầu ra bảo đảm. Việc quy hoạch vùng nguyên liệu phải gắn liền với chiến lược bảo tồn rừng và phát triển du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm.
Song song đó, cần đẩy mạnh cơ chế đặt hàng nghiên cứu khoa học phục vụ thực tiễn địa phương; có chính sách ưu đãi thu hút doanh nghiệp đầu tư nhà máy chế biến sâu ngay tại vùng nguyên liệu; đồng thời nâng cao năng lực quản trị, xây dựng thương hiệu và chuẩn hóa sản phẩm cho các hợp tác xã. Quan trọng hơn cả, mọi chính sách hỗ trợ cần hướng tới bảo đảm quyền lợi thiết thực cho người dân thông qua cơ chế tiếp cận vốn, đất đai và hợp đồng phân chia lợi ích minh bạch trong toàn chuỗi.
Phát triển cây dược liệu không đơn thuần là khai thác tài nguyên thiên nhiên, mà là hành trình chắt lọc,chuyển hóa kho tàng tri thức bản địa thành giá trị kinh tế hiện đại thông qua đòn bẩy khoa học và công nghệ.
Khi người dân vùng cao thực sự trở thành mắt xích trung tâm của chuỗi giá trị, sản phẩm có đầu ra vững chắc và hệ sinh thái được bảo vệ, những cây thuốc quý sẽ trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, thúc đẩy kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi phát triển toàn diện, bền vững.