Tư duy đổi mới bắt đầu từ việc học tập suốt đời

Đó là thông điệp nhấn mạnh của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia 2026, diễn ra vào sáng ngày 4/10/2026, khi định hình tư duy và hành động để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Phát biểu tại Ngày hội, Bộ trưởng Vũ Hải Quân mở đầu bằng một góc nhìn gần gũi: khi nói đến đổi mới sáng tạo, người ta thường nghĩ ngay đến các phát minh, công nghệ hiện đại hay các doanh nghiệp khởi nghiệp.

Tuy nhiên, điều khởi nguồn cho những thay đổi ấy chính là tư duy đổi mới, khả năng nhìn nhận vấn đề quen thuộc bằng lăng kính mới, dám đặt câu hỏi trước những điều tưởng chừng hiển nhiên và kiên trì biến ý tưởng thành giá trị thực tiễn.

Nhắc lại quãng thời gian công tác giảng dạy tại ĐHQG TPHCM, Bộ trưởng cho biết yêu cầu trang bị tư duy này cho người học, biết đặt câu hỏi, dám nghĩ khác, làm khác, dám đối diện và tìm giải pháp vượt qua thách thức nay đã trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết đối với toàn xã hội.

Vượt qua lối mòn để kiến tạo tương lai

Phân tích biểu hiện của tư duy lối mòn, Bộ trưởng cho rằng những câu nói như "trước nay vẫn làm như vậy", "chưa có tiền lệ", "hãy chờ đủ điều kiện" có thể trở thành lực cản đối với đổi mới. Bộ trưởng khẳng định tư duy đổi mới phải bắt đầu từ những câu hỏi hành động: "Có cách nào tốt hơn?", "Điều kiện nào cần tạo ra?" và "Chúng ta có thể bắt đầu từ đâu?".

Dẫn chứng từ thực tiễn quốc tế, Bộ trưởng nhắc lại bài học từ Nokia khi đánh mất vị thế dẫn đầu trong làn sóng điện thoại thông minh, cho thấy thành công trong quá khứ không bảo đảm khả năng thích ứng tương lai. Ngược lại, câu chuyện của DeepSeek minh chứng cho sức mạnh của việc tìm kiếm cách tiếp cận mới trong học tăng cường để mở rộng năng lực suy luận của trí tuệ nhân tạo (AI).

Đáng chú ý, việc DeepSeek công bố mở mô hình để cộng đồng cùng sử dụng và phát triển tiếp còn gợi mở một tư duy mới: chia sẻ tri thức, huy động trí tuệ cộng đồng để tăng tốc đổi mới và tạo ra giá trị lớn hơn. Ở tầm quốc gia, bài học biến "giới hạn thiếu nước" thành nguồn nước tái sử dụng NEWater của Singapore cũng cho thấy tầm nhìn dài hạn và sự kiên trì đầu tư công nghệ chính là chìa khóa vượt qua thách thức.

Khắc họa tầm vóc đổi mới của Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng và đứng đầu là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng tầm nhìn phát triển trong 100 năm tiếp theo. Tầm nhìn này đòi hỏi vượt lên giới hạn nhiệm kỳ, suy nghĩ về các nền tảng vững chắc cho thế hệ mai sau.

Đó là cuộc "sắp xếp lại giang sơn" nhằm tổ chức không gian phát triển, nâng cao hiệu lực bộ máy và xây dựng nền quản trị gần dân, phục vụ nhân dân hiệu quả hơn. Trong mô hình phát triển mới, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo được xác định là động lực chính. Việt Nam phải tạo ra nhiều giá trị hơn bằng tri thức, năng suất và khả năng làm chủ công nghệ, sử dụng thông minh từng nguồn lực và giờ lao động.

Biến tư duy thành năng lực hành động trong toàn xã hội

Để hiện thực hóa các định hướng chiến lược, Bộ trưởng Vũ Hải Quân vạch ra những yêu cầu cụ thể cho từng mắt xích trong hệ sinh thái đổi mới:

Thứ nhất là đối với mỗi người dân: Tư duy đổi mới bắt đầu từ việc học tập suốt đời, chủ động tiếp cận công nghệ và cải tiến công việc hằng ngày, từ những sáng kiến nhỏ giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí đến nâng cao chất lượng công việc.

Thứ hai là đối với doanh nghiệp: Đổi mới cần tích hợp vào chiến lược kinh doanh, xuất phát từ bài toán thực tiễn về năng suất, nhu cầu khách hàng và giá trị công nghệ, trong đó đầu tư cho con người và nghiên cứu là đầu tư cho năng lực cạnh tranh lâu dài.

Thứ ba là đối với các tổ chức, trường đại học, viện nghiên cứu: Cần xây dựng môi trường khuyến khích câu hỏi mới, lắng nghe ý kiến khác biệt, đánh giá ý tưởng bằng kết quả kiểm chứng và trao quyền cho người có sáng kiến được thử sức, chịu trách nhiệm.

Thứ tư là đối với các bộ, ngành, địa phương: Chính sách phải đi trước mở đường, chủ động tháo gỡ vướng mắc cho người dân và doanh nghiệp với các tiêu chí đo lường kết quả rõ ràng.

Thứ năm là đối với Bộ Khoa học và Công nghệ: Phải tiên phong đổi mới cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá và hỗ trợ ứng dụng nghiên cứu, lấy hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp làm thước đo cao nhất.

Khép lại bài phát biểu tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia 2026, Bộ trưởng không quên nhắn gửi: Một quốc gia đổi mới được hình thành từ những con người biết đổi mới và những tổ chức tạo điều kiện cho đổi mới. Khát vọng lớn cần được hiện thực hóa bằng những công việc cụ thể, bền bỉ và có kết quả ngay từ hôm nay.