Bộ KH&CN xác định 4 nhóm nhiệm vụ ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống

Gắn nghiên cứu với khả năng sử dụng trong thực tế

Khoa học cung cấp luận cứ để nhận diện nguy cơ, lựa chọn phương án; công nghệ tạo công cụ giám sát, cảnh báo, xử lý và phục hồi; đổi mới sáng tạo thúc đẩy giải pháp, phương thức phối hợp mới; chuyển đổi số kết nối dữ liệu với quy trình điều hành, hỗ trợ quyết định kịp thời.

Hiệu quả của quá trình này phụ thuộc vào khả năng tổ chức thực hiện xuyên suốt. Một mô hình dự báo cần dữ liệu tin cậy. Một cảnh báo phải đến đúng người, đúng thời điểm và gắn với phương án hành động. Công nghệ đưa vào sử dụng phải có cơ quan tiếp nhận, nhân lực vận hành, kinh phí duy trì và cơ chế phối hợp phù hợp.

Thời gian qua, Bộ KH&CN đã rà soát, tham mưu hoàn thiện thể chế, tiêu chuẩn, quy chuẩn; lồng ghép các nghiên cứu liên quan đến an ninh phi truyền thống vào định hướng ưu tiên tài trợ, đặt hàng. Bộ cũng phối hợp với Bộ Công an triển khai một số nhiệm vụ KH&CN cấp quốc gia về an ninh nhân dân trên không gian mạng, an ninh môi trường, an ninh kinh tế và các vấn đề liên quan.

Trong lĩnh vực bức xạ, hạt nhân, Bộ tăng cường kiểm soát nguồn phóng xạ, thiết bị bức xạ; phối hợp xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố, bảo đảm an ninh hạt nhân cho các sự kiện lớn; tập huấn phát hiện, kiểm tra bức xạ cho lực lượng tuyến đầu tại cửa khẩu, sân bay và lực lượng bảo vệ.

Việc chia sẻ thông tin, phối hợp liên ngành trong một số tình huống vẫn còn chưa đồng bộ. Tại một số địa bàn trọng điểm, thiết bị phát hiện, kiểm tra nhanh còn thiếu hoặc chưa đáp ứng yêu cầu; nguồn lực dành cho công tác phòng ngừa, ứng phó và tổ chức diễn tập quy mô lớn còn hạn chế. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải gắn đầu tư công nghệ với điều kiện vận hành, năng lực duy trì và trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan.

Bốn nhóm nhiệm vụ nâng cao năng lực ứng phó

Trước hết, Bộ KH&CN xác định việc đặt hàng nghiên cứu phải xuất phát từ những bài toán rủi ro cụ thể và nhu cầu thực tế của cơ quan sử dụng kết quả. Các nhiệm vụ ưu tiên tập trung vào nguy cơ gây thiệt hại lớn, tác động dây chuyền hoặc làm gián đoạn hoạt động thiết yếu.

Ngay từ khi đặt hàng, cần xác định rõ sản phẩm dự kiến, cơ quan tiếp nhận, điều kiện thử nghiệm và yêu cầu đánh giá. Cơ quan sử dụng phải tham gia xác định nhu cầu, kiểm chứng kết quả, bảo đảm sản phẩm nghiên cứu có khả năng ứng dụng thực tế. Nghiên cứu công nghệ cũng cần kết hợp với nghiên cứu hành vi, truyền thông rủi ro và quản trị xã hội để tăng tính phù hợp với thực tế.

Nhóm nhiệm vụ thứ hai là thúc đẩy kết nối dữ liệu phục vụ cảnh báo và phối hợp điều hành. Với từng tình huống ưu tiên, cần làm rõ đơn vị cung cấp dữ liệu, tần suất cập nhật, quyền khai thác và trách nhiệm xử lý khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Việc triển khai cần tận dụng hạ tầng, nền tảng hiện có, hạn chế đầu tư trùng lặp, đồng thời bảo vệ dữ liệu, bí mật nhà nước và an toàn hệ thống. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo phải đi cùng kiểm chứng độ tin cậy, xác định giới hạn sử dụng và trách nhiệm của người ra quyết định. Cảnh báo cần đến được người dân, kể cả tại vùng khó khăn hoặc khi hạ tầng bị gián đoạn.

Thứ ba, các giải pháp công nghệ phải được thử nghiệm, diễn tập và đánh giá trong điều kiện vận hành thực tế. Quá trình kiểm chứng cần bao quát từ phát hiện nguy cơ, truyền cảnh báo đến tiếp nhận, ra quyết định và huy động nguồn lực.

Hiệu quả được đo bằng những chỉ số cụ thể như thời gian cảnh báo, độ tin cậy, khả năng tiếp cận người dân, thời gian phối hợp và khả năng duy trì dịch vụ thiết yếu. Công tác đào tạo, bảo trì và nguồn lực vận hành phải được chuẩn bị cùng với triển khai công nghệ.

Thứ tư, tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý với viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để phát triển năng lực tự chủ công nghệ. Các hướng ưu tiên gồm công nghệ quan trắc, cảnh báo, phát hiện và kiểm tra nhanh vật liệu phóng xạ, hạt nhân; thông tin liên lạc dự phòng, xử lý nước và công nghệ phục vụ ứng phó dịch bệnh.

Doanh nghiệp cần được khuyến khích tham gia xuyên suốt từ nghiên cứu, phát triển sản phẩm, chuyển giao đến bảo trì, hỗ trợ kỹ thuật. Khả năng tự chủ cần thể hiện ở việc làm chủ những khâu thiết yếu, duy trì hệ thống và khôi phục hoạt động khi xảy ra sự cố.

Để triển khai đồng bộ, Bộ KH&CN đề xuất các bộ, ngành, địa phương xác định bài toán ưu tiên và đầu mối chịu trách nhiệm tiếp nhận, sử dụng giải pháp; thống nhất yêu cầu phối hợp, chia sẻ dữ liệu theo thẩm quyền, gắn với từng tình huống cụ thể.

Một số nhiệm vụ phối hợp cần được lựa chọn triển khai trước, có mục tiêu, thời hạn và chỉ số đánh giá rõ ràng. Cùng với tận dụng chương trình, nguồn lực hiện có, cần ưu tiên kinh phí theo quy định cho thiết bị phát hiện, kiểm tra nhanh tại địa bàn trọng điểm, đào tạo và diễn tập. Kinh phí vận hành, bảo trì phải được tính cùng với đầu tư thiết bị.

Xuyên suốt các nhiệm vụ là yêu cầu đưa kết quả nghiên cứu vào sử dụng, xác định trách nhiệm vận hành từng hệ thống và gắn mỗi cảnh báo với phương án hành động. Đây là cơ sở để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số góp phần bảo vệ tính mạng người dân, duy trì hoạt động thiết yếu.