Bưu chính ngày càng gắn chặt với thương mại điện tử, từ khâu tiếp nhận đơn hàng, chia chọn, vận chuyển đến giao hàng và hoàn trả.
Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) đang đưa ra cách tiếp cận mới, không phân định bằng tên gọi thương mại hay mô hình kinh doanh, mà dựa trên bản chất hoạt động và những đặc trưng nhận diện cụ thể của dịch vụ bưu chính.
Không căn cứ vào tên gọi để xác định dịch vụ
Sau hơn một thập kỷ thực thi Luật Bưu chính năm 2010, thị trường đã thay đổi rất nhanh. Năm 2025, sản lượng bưu gửi của Việt Nam đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, tăng hơn 12 lần so với năm 2010; doanh thu dịch vụ bưu chính đạt khoảng 87.000 tỷ đồng. Đáng chú ý, trên 90% sản lượng hiện là gói, kiện hàng hóa, cho thấy bưu chính đã trở thành một mắt xích quan trọng của thương mại điện tử và nền kinh tế số.
Sự phát triển này kéo theo sự xuất hiện của nhiều mô hình kinh doanh và tên gọi khác nhau như "chuyển phát nhanh", "giao hàng tiết kiệm", "giao hàng công nghệ" hay giao hàng theo nền tảng. Tuy nhiên, tên gọi thương mại không thể là căn cứ để xác định một hoạt động có thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật bưu chính hay không.
Theo cách tiếp cận tại Điều 5 dự thảo Luật, việc nhận diện dịch vụ bưu chính phải dựa trên bản chất và đặc trưng của hoạt động. Trước hết, hoạt động phải được thực hiện trên mạng bưu chính, có tính liên tục và có cam kết về chất lượng dịch vụ. Bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh, bảo đảm khả năng theo dõi, truy vết xuyên suốt quá trình; đồng thời được phát tới địa chỉ hoặc địa điểm nhận theo thỏa thuận, bao gồm cả khâu giao tới người nhận cuối cùng.
Điểm quan trọng là định danh, theo dõi và truy vết không phải tiêu chí duy nhất, mà phải được xem xét đồng thời với các đặc trưng khác. Vì vậy, một kho hàng có gắn mã barcode hoặc một doanh nghiệp vận tải có ứng dụng theo dõi hành trình không vì thế mà mặc nhiên trở thành dịch vụ bưu chính.
Phân định với vận tải và logistics độc lập
Cách tiếp cận này giúp giải quyết một trong những vấn đề dễ gây nhầm lẫn nhất trên thị trường hiện nay: đâu là dịch vụ bưu chính và đâu là vận tải, logistics độc lập?
Về bản chất, vận tải điểm - điểm chỉ thực hiện việc di chuyển hàng hóa từ điểm đi đến điểm đến. Trong khi đó, một số hoạt động logistics độc lập có thể cung cấp các công đoạn như lưu kho, bốc xếp, gom hàng hoặc quản lý hàng hóa nhưng không hình thành đầy đủ một mạng bưu chính.
Ngược lại, khi doanh nghiệp tổ chức một mạng lưới cung ứng dịch vụ khép kín, tiếp nhận bưu gửi, chia chọn, vận chuyển, theo dõi và phát đến địa chỉ hoặc địa điểm nhận theo thỏa thuận, hoạt động đó có những đặc trưng của dịch vụ bưu chính và thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật.
Dự thảo Luật vì vậy không nhằm "gom" toàn bộ logistics vào lĩnh vực bưu chính, mà hướng tới phân định rành mạch trên cơ sở bản chất hoạt động. Theo khoản 4 Điều 5, các hoạt động vận tải điểm - điểm và logistics độc lập không đáp ứng đầy đủ các đặc trưng của dịch vụ bưu chính được loại trừ khỏi phạm vi điều chỉnh.
Cách làm này cũng tạo ra sự rõ ràng đối với thương mại điện tử. Thương mại điện tử là hoạt động mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ trên môi trường điện tử; còn khâu hoàn tất đơn hàng có thể sử dụng dịch vụ bưu chính hoặc những phương thức giao nhận khác. Hai khái niệm vì vậy cần được phân biệt, thay vì đồng nhất thương mại điện tử với bưu chính.
Luật hóa mạng bưu chính hiện đại
Một điểm mới đáng chú ý khác nằm ở Điều 9 của dự thảo, khi khái niệm "mạng bưu chính" được hiện đại hóa để phù hợp với phương thức vận hành của ngành hiện nay.
Mạng bưu chính không còn được hình dung đơn thuần là hệ thống bưu cục và tuyến đường vận chuyển truyền thống, mà có thể bao gồm hệ thống khai thác, chia chọn; điểm trung chuyển; kho và cơ sở lưu giữ bưu gửi; hệ thống thông tin phục vụ vận hành mạng, trong đó có các phần mềm định tuyến, quản lý và tracking.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh các trung tâm chia chọn tự động, kho fulfillment và hệ thống quản lý dữ liệu đang trở thành một phần không thể thiếu của chuỗi cung ứng thương mại điện tử.
Đáng chú ý hơn, khoản 2 Điều 9 cho phép doanh nghiệp sở hữu, thuê hoặc hợp tác để thiết lập và vận hành một, một số hoặc toàn bộ các thành phần của mạng bưu chính. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng cho mô hình kinh doanh "asset-light" – doanh nghiệp không nhất thiết phải tự sở hữu toàn bộ hạ tầng mà có thể thuê kho, hợp tác khai thác cơ sở chia chọn, nhượng quyền hoặc hợp tác với lực lượng giao hàng công nghệ.
Cách tiếp cận này vừa phù hợp với thực tiễn thị trường, vừa mở rộng không gian cho doanh nghiệp đổi mới mô hình kinh doanh, huy động nguồn lực xã hội và tối ưu chi phí đầu tư.
Quản lý bằng dữ liệu, tạo dư địa cho đổi mới
Khi quy mô thị trường đã lên tới hàng tỷ bưu gửi mỗi năm, quản lý bằng phương thức truyền thống sẽ ngày càng khó đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Dự thảo Luật vì thế đặt trọng tâm vào khả năng định danh và theo dõi từng bưu gửi.
Mỗi bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh và bảo đảm khả năng theo dõi trong suốt quá trình cung cấp dịch vụ. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn tạo nền tảng cho quản lý rủi ro, nâng cao chất lượng dịch vụ, kiểm soát hàng cấm, phòng chống gian lận và bảo vệ quyền lợi người sử dụng.
Điểm đáng chú ý là pháp luật không đi theo hướng áp đặt một mô hình công nghệ duy nhất. Thay vào đó, luật xác lập những đặc trưng cốt lõi, để doanh nghiệp chủ động lựa chọn công nghệ và phương thức tổ chức phù hợp.
Đây là tư duy quản lý đáng chú ý trong bối cảnh kinh tế số, luật xác định nguyên tắc và trách nhiệm, còn doanh nghiệp được trao không gian để đổi mới mô hình và công nghệ.
Rõ để không "đóng cửa" cơ hội phát triển
Thị trường bưu chính đang đứng ở điểm giao giữa hạ tầng số, thương mại điện tử, logistics và kinh tế dữ liệu. Vì vậy, mục tiêu của việc sửa đổi Luật Bưu chính không phải dựng thêm những "bức tường" giữa các ngành, mà là xác định rõ ranh giới quản lý để các lĩnh vực có thể cùng phát triển.
Việc không căn cứ vào tên gọi thương mại, phân định dựa trên bản chất hoạt động, hiện đại hóa khái niệm mạng bưu chính và cho phép doanh nghiệp sở hữu, thuê hoặc hợp tác khai thác hạ tầng là những thay đổi có ý nghĩa thực tiễn.
Một hành lang pháp lý rõ ràng sẽ giúp doanh nghiệp biết chính xác mình đang cung cấp loại hình dịch vụ nào, phải thực hiện trách nhiệm gì và có thể tổ chức mạng lưới ra sao. Quan trọng hơn, sự minh bạch đó giúp hạn chế cả hai nguy cơ: quản lý chồng lấn gây tăng chi phí tuân thủ và khoảng trống quản lý tạo ra cạnh tranh thiếu bình đẳng.
Trong nền kinh tế số, bưu chính không còn chỉ là câu chuyện của thư tín và những chuyến xe phát hàng. Đó là một mạng lưới kết nối dữ liệu, hàng hóa và người tiêu dùng. Khi pháp luật theo kịp sự vận động ấy, ranh giới được xác lập không phải để hạn chế thị trường, mà để mở thêm không gian cho đổi mới, cạnh tranh và huy động nguồn lực xã hội phát triển hạ tầng bưu chính - logistics hiện đại.
