Sản xuất xoài theo phương thức truyền thống thường phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của từng hộ, trong khi yêu cầu về an toàn thực phẩm, mẫu mã, truy xuất nguồn gốc và chất lượng ngày càng cao. Đặc biệt, sâu bệnh, ruồi vàng, bệnh thán thư hoặc hiện tượng rám vỏ có thể làm giảm đáng kể giá trị thương phẩm của quả.
Từ yêu cầu thực tế, Trung tâm Khuyến nông Sơn La đã triển khai mô hình “Thâm canh xoài theo tiêu chuẩn VietGAP” thuộc Dự án khuyến nông Trung ương giai đoạn 2020-2022. Mô hình được thực hiện tại khu vực Mai Sơn và Yên Châu trước đây (nay thuộc hai xã Chiềng Mung và Lóng Phiêng, tỉnh Sơn La) với quy mô 16 ha, gồm 7 hộ tham gia, hướng tới ứng dụng đồng bộ các tiến bộ kỹ thuật từ chăm sóc, quản lý sâu bệnh đến truy xuất nguồn gốc và tiêu thụ sản phẩm.
Cán bộ Trung tâm Khuyến nông tỉnh kiểm tra và hướng dẫn các hộ dân tham gia bao quả xoài.
Áp dụng đồng bộ kỹ thuật nâng chất lượng quả xoài
Thay đổi quan trọng của mô hình là chuyển từ chăm sóc theo kinh nghiệm sang thực hiện quy trình sản xuất có kiểm soát.
Các hộ được hướng dẫn tỉa cành, tạo tán, quản lý dinh dưỡng, sử dụng phân hữu cơ vi sinh và áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp IPM. Thay vì phun thuốc định kỳ, người dân thường xuyên kiểm tra vườn, theo dõi mật độ sâu, tình trạng lá, hoa và quả để phát hiện sớm các đối tượng gây hại.
Biện pháp vệ sinh đồng ruộng, cắt bỏ bộ phận bị bệnh, sử dụng bẫy và bao quả được ưu tiên trước khi tính đến thuốc bảo vệ thực vật. Khi buộc phải phun, thuốc được lựa chọn theo đúng đối tượng phòng trừ, sử dụng đúng liều lượng, đúng thời điểm và bảo đảm thời gian cách ly trước thu hoạch tối thiểu 20 ngày.
Kỹ thuật bao quả được áp dụng từ giai đoạn sớm nhằm hạn chế sâu bệnh, ruồi vàng và tác động bất lợi của thời tiết lên bề mặt quả. Cùng với đó, vườn được làm cỏ, cắt bỏ cành mang mầm bệnh và tạo tán thông thoáng để hạn chế môi trường phát sinh dịch hại.
Một điểm quan trọng khác của VietGAP là người sản xuất phải ghi chép nhật ký từ bón phân, phun thuốc, làm cỏ đến thời điểm thu hoạch. Dữ liệu này tạo cơ sở kiểm soát quy trình, đồng thời phục vụ truy xuất khi sản phẩm được đưa ra thị trường.
Sau quá trình triển khai, các mô hình đã hình thành quy trình sản xuất và được cấp chứng nhận xoài an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP, đồng thời được hỗ trợ tem nhãn truy xuất nguồn gốc.
Xoài VietGAP mở rộng cơ hội vào thị trường khó tính
Giá trị ứng dụng của mô hình không chỉ nằm ở kỹ thuật canh tác mà còn ở khả năng kết nối sản xuất với thị trường. Việc có chứng nhận VietGAP, tem truy xuất và quy trình sản xuất được kiểm soát giúp xoài thuận lợi hơn khi tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại và các thị trường yêu cầu cao về an toàn thực phẩm.
Các chương trình hỗ trợ tại Yên Châu tiếp tục chuyển giao kỹ thuật cải tạo vườn xoài, bón phân, tưới nước, tạo tán, xử lý sâu bệnh và sản xuất VietGAP cho các hộ dân khác. Một mô hình 10 ha tại Chiềng Đông triển khai trong ba năm đến năm 2024 tiếp tục ghi nhận cây sinh trưởng tốt, tỷ lệ đậu quả cao và người dân có khả năng tự áp dụng kỹ thuật sau khi được hướng dẫn.
Đến năm 2026, riêng xã Yên Châu có hơn 740 ha xoài, sản lượng ước gần 5.000 tấn, tạo giá trị sản xuất khoảng 55 tỷ đồng.
Trong diện tích này, hơn 120 ha xoài đã được chứng nhận VietGAP; khoảng 50 ha thuộc ba mã số vùng trồng đáp ứng yêu cầu xuất khẩu. Xã có 32 hợp tác xã cây ăn quả tham gia tổ chức sản xuất và kết nối tiêu thụ.
Tháng 5/2026, ngay tại Ngày hội xoài Yên Châu, 30 tấn xoài đã được xuất khẩu sang Hàn Quốc. Đây là một bước tiến so với giai đoạn mà mục tiêu chính của các mô hình chỉ là giúp người dân làm quen với bao quả, nhật ký VietGAP hay tem truy xuất.
Các nhóm hộ tham gia được hỗ trợ quảng bá sản phẩm tại Tuần lễ Xoài và nông sản an toàn tỉnh Sơn La tại Hà Nội.
Tại xã Lóng Phiêng, tỉnh Sơn La, HTX Hoa quả Quyết Tâm đã liên kết hơn 170 hộ sản xuất trên khoảng 500 ha xoài, nhãn, trong đó 186 ha được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu sang Trung Quốc, Mỹ và Australia. Riêng năm 2024, sản lượng nhãn và xoài HTX tiêu thụ và xuất khẩu đạt khoảng 4.600 tấn.
Đến giữa năm 2025, vùng xoài, nhãn được cấp mã số vùng trồng của HTX Hoa quả Quyết Tâm được ghi nhận ở quy mô gần 200 ha. Sản phẩm của HTX tiếp tục được đưa tới nhiều thị trường nước ngoài. Mỗi năm thu khoảng 35-50 tấn xoài, trong đó 25-30 tấn đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.
Kỹ thuật của mô hình cũng được phổ biến cho các hộ xung quanh thông qua tập huấn và trao đổi trực tiếp tại vùng sản xuất, tạo điều kiện nhân rộng phương thức trồng xoài an toàn ra cộng đồng.
Với cây xoài, lợi ích của VietGAP còn thể hiện ở việc giảm sử dụng phân vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật, tăng sử dụng nguồn phân hữu cơ, góp phần duy trì độ phì của đất và giảm tác động đến môi trường sản xuất.
Từ mô hình 16 ha ban đầu, việc ứng dụng VietGAP, truy xuất nguồn gốc và liên kết tiêu thụ tạo nền tảng để Sơn La tiếp tục phát triển vùng xoài theo hướng hàng hóa. Đây là hướng ứng dụng tiến bộ kỹ thuật phù hợp với khu vực miền núi, giúp người dân vừa nâng chất lượng nông sản, vừa tăng khả năng tiếp cận thị trường và từng bước xây dựng sản xuất cây ăn quả bền vững.
