Ở lứa tuổi vị thành niên, cảm xúc có thể biến đổi mạnh, trong khi khả năng nhìn nhận hậu quả và điều chỉnh phản ứng vẫn đang phát triển
Từ mâu thuẫn nhỏ nơi học đường đến tổn thương kéo dài cho học sinh
Trong môi trường học đường, học sinh thường xuyên phải xử lý những tình huống liên quan đến quan hệ bạn bè, áp lực học tập, sự khác biệt về tính cách và nhu cầu được công nhận. Khi chưa có đủ kỹ năng, một bất đồng bình thường có thể nhanh chóng chuyển thành lời nói gây tổn thương, hành vi cô lập hoặc xung đột nghiêm trọng hơn.
Ở lứa tuổi vị thành niên, cảm xúc có thể biến đổi mạnh, trong khi khả năng nhìn nhận hậu quả và điều chỉnh phản ứng vẫn đang phát triển. Nếu thiếu sự hướng dẫn phù hợp, học sinh có thể phản ứng bốc đồng, xem việc làm tổn thương người khác là cách bảo vệ bản thân hoặc tìm kiếm vị thế trong nhóm bạn.
Bởi vậy, phòng ngừa bạo lực học đường không thể chỉ dựa vào nội quy, hình thức kỷ luật hay những buổi tuyên truyền ngắn. Nhà trường cần tạo điều kiện để học sinh hiểu nguyên nhân dẫn đến xung đột, biết nhận diện giới hạn của hành vi và thực hành những cách giải quyết bất đồng không gây tổn thương.
Đây là lĩnh vực mà SEL có thể đóng góp thông qua việc phát triển năng lực tự quản lý, nhận thức xã hội, xây dựng quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm.
Học cách nhận diện cảm xúc trước khi hành động
Một học sinh bị bạn chế giễu có thể cảm thấy xấu hổ, tức giận hoặc bị đe dọa. Nếu không nhận diện được trạng thái của mình, em có thể phản ứng ngay lập tức bằng lời nói hoặc hành động tiêu cực.
Thông qua các hoạt động SEL, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh nhận biết tín hiệu cảm xúc, gọi tên điều mình đang trải qua và lựa chọn cách phản ứng phù hợp. Chẳng hạn, khi xảy ra tranh cãi, các em có thể tập dừng lại, diễn đạt cảm nhận bằng lời, xác định vấn đề cần giải quyết và tìm người hỗ trợ nếu không thể tự xử lý.
Một năng lực khác là thấu cảm. Học sinh cần hiểu rằng một câu nói được xem là đùa vui đối với người này có thể gây tổn thương cho người khác. Việc đặt mình vào vị trí của bạn bè giúp các em nhận thức rõ hơn tác động của hành vi, thay vì chỉ đánh giá sự việc theo ý định của bản thân.
Tuy nhiên, thấu cảm không đồng nghĩa với việc buộc người bị tổn thương phải tha thứ hoặc chấp nhận hành vi sai trái. Giáo dục SEL phải đi cùng việc xác lập giới hạn rõ ràng, bảo vệ người bị hại và yêu cầu người gây tổn thương chịu trách nhiệm.
Từ cơ sở nghiên cứu đến yêu cầu thực tiễn
Trong công trình công bố năm 2019, GS.TS Huỳnh Văn Sơn và Nguyễn Thị Tứ khảo sát việc ứng dụng SEL trong hoạt động giáo dục tại một số trường THCS ở TP.HCM. Nghiên cứu cho thấy việc vận dụng mô hình ở nhóm giáo viên được khảo sát còn hạn chế; nhiều giáo viên chỉ thỉnh thoảng hoặc hiếm khi ứng dụng SEL vào hoạt động giáo dục.
Kết quả ấy gợi mở một vấn đề: giáo dục cảm xúc – xã hội khó tạo ra chuyển biến nếu chỉ được nhắc đến như một mục tiêu chung mà chưa được chuyển thành hoạt động cụ thể.
Đối với phòng ngừa bạo lực học đường, giáo viên có thể tổ chức thảo luận tình huống, đóng vai cách phản hồi khi bị trêu chọc, hướng dẫn học sinh giải quyết bất đồng hoặc phân tích trách nhiệm của người chứng kiến hành vi bắt nạt. Các hoạt động cần phù hợp với độ tuổi, tránh tái hiện tình huống gây tổn thương hoặc buộc học sinh công khai trải nghiệm riêng tư.
Bên cạnh đó, giáo viên cần được tập huấn để nhận biết những dấu hiệu bất thường, xử lý thông tin nhạy cảm và chuyển trường hợp vượt quá khả năng hỗ trợ của mình đến bộ phận tư vấn hoặc cơ quan có trách nhiệm.
Không thể giao toàn bộ trách nhiệm cho học sinh
SEL là một thành tố của phòng ngừa, không phải giải pháp duy nhất cho mọi vấn đề bạo lực học đường. Một học sinh có kỹ năng điều chỉnh cảm xúc vẫn có thể bị bắt nạt; một em biết thấu cảm vẫn cần được bảo vệ khi gặp nguy hiểm.
Do đó, nhà trường cần xây dựng cơ chế tiếp nhận phản ánh an toàn, bảo mật thông tin phù hợp, xác minh sự việc và can thiệp kịp thời. Học sinh cần biết tìm ai khi gặp nguy cơ, cách báo cáo sự việc và cách hỗ trợ bạn mà không tự đặt mình vào tình huống nguy hiểm.
Gia đình cũng có vai trò quan trọng. Việc thường xuyên trò chuyện, lắng nghe mà không vội phán xét giúp cha mẹ nhận ra những thay đổi trong cảm xúc và hành vi của con. Sự phối hợp giữa phụ huynh, giáo viên chủ nhiệm, nhân viên tư vấn tâm lý và cán bộ quản lý giúp tránh tình trạng mỗi bên xử lý riêng lẻ hoặc chỉ phản ứng khi sự việc đã nghiêm trọng.
Đối với bắt nạt trực tuyến, giáo dục SEL cần được mở rộng sang cách giao tiếp trên mạng, nhận thức về hậu quả của việc chia sẻ hình ảnh hoặc bình luận xúc phạm, cũng như kỹ năng lưu giữ bằng chứng và tìm kiếm trợ giúp.
Xây dựng văn hóa tôn trọng trong trường học
Hiệu quả của SEL không chỉ được thể hiện qua việc học sinh biết gọi tên cảm xúc mà còn qua sự thay đổi của môi trường học tập. Một lớp học an toàn là nơi học sinh có thể nêu ý kiến khác biệt mà không sợ bị chế giễu, được lắng nghe khi phản ánh vấn đề và hiểu rằng hành vi gây tổn thương không được dung thứ.
Để đạt được điều đó, giáo viên cần làm gương trong cách giải quyết bất đồng, tránh làm nhục học sinh trước tập thể và sử dụng kỷ luật theo hướng giáo dục, phù hợp với quy định bảo vệ trẻ em. Những hành vi tích cực như biết xin lỗi, hỗ trợ bạn hoặc chủ động ngăn chặn lời nói xúc phạm cần được ghi nhận.
Phòng ngừa bạo lực học đường vì thế không chỉ là nhiệm vụ xử lý vi phạm. Đó còn là quá trình giúp học sinh hình thành năng lực sống cùng người khác, nhận biết giới hạn của bản thân và chịu trách nhiệm về hành vi. Khi SEL được tích hợp với hệ thống bảo vệ học sinh và văn hóa học đường tích cực, nhà trường có thêm một công cụ giáo dục để giảm nguy cơ xung đột và nuôi dưỡng những mối quan hệ lành mạnh.
