Biến tiềm năng đất rừng thành vùng sản xuất
Với diện tích đất lâm nghiệp lớn cùng điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đa dạng, Sơn Động và Lục Nam, thuộc tỉnh Bắc Giang trước sắp xếp, có nhiều lợi thế để phát triển cây dược liệu.
Tuy nhiên, trong thời gian dài, phần lớn cây thuốc tại địa phương vẫn được khai thác tự nhiên hoặc trồng với quy mô nhỏ. Nguồn giống chưa đồng đều, kỹ thuật canh tác chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, trong khi việc thu hoạch, sơ chế và bảo quản chưa được chuẩn hóa. Những hạn chế này khiến sản phẩm khó đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp dược và chưa tạo được giá trị kinh tế tương xứng.
Thông qua Chương trình hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn, miền núi, nhiều quy trình kỹ thuật đã được đưa về địa phương.
Khác với phương thức trồng phân tán trước đây, các dự án hướng tới xây dựng quy trình tương đối hoàn chỉnh, bắt đầu từ vườn giống gốc, vườn ươm cây con, trồng, chăm sóc đến thu hoạch, sơ chế, chế biến và bảo quản.
Các mô hình tập trung vào những loại cây có khả năng thích nghi với điều kiện địa phương và có tiềm năng phát triển thành hàng hóa như ba kích, cà gai leo, sâm cau, cát sâm.
Theo Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bắc Ninh về kết quả thực hiện Chương trình nông thôn miền núi giai đoạn 2016–2025, vùng sản xuất ba kích và cà gai leo thương phẩm được xây dựng với quy mô khoảng 30 ha; vùng trồng sâm cau có quy mô khoảng 20 ha. Các mô hình được triển khai chủ yếu tại Sơn Động và Lục Nam.
Việc xây dựng vườn giống gốc và vườn ươm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Với cây dược liệu, chất lượng nguyên liệu phụ thuộc rất lớn vào nguồn giống. Nếu giống không được kiểm soát, cây trồng có thể không bảo đảm đặc tính, hàm lượng hoạt chất hoặc khả năng thích nghi với vùng sản xuất.
Sau nhiều năm nghiên cứu, phát triển dược liệu, hiện Công ty TNHH một thành viên Kim Hoàng có vùng trồng dược liệu với tổng diện tích là 35,95 ha với cây ba kích và cà gai leo.
Chủ động được nguồn cây giống giúp địa phương giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, đồng thời tạo điều kiện kiểm soát chất lượng ngay từ đầu. Người dân cũng được hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh phù hợp với từng loại cây.
Một điểm đáng chú ý là các mô hình hướng đến áp dụng tiêu chuẩn GACP-WHO trong trồng, thu hoạch, chế biến và bảo quản dược liệu. Đây là bộ nguyên tắc, tiêu chuẩn thực hành tốt nuôi trồng và thu hái cây thuốc do Tổ chức Y tế thế giới khuyến nghị.
Khác với nhiều loại nông sản thông thường, chất lượng dược liệu không chỉ được đánh giá bằng sản lượng. Giống cây, vùng trồng, điều kiện đất đai, thời điểm thu hái, phương pháp sơ chế và bảo quản đều ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu.
Bởi vậy, việc áp dụng GACP-WHO giúp kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất, tạo cơ sở để dược liệu có thể tham gia vào chuỗi chế biến thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và những sản phẩm có giá trị cao hơn.
Kết quả bước đầu từ Chương trình nông thôn miền núi cũng tạo tiền đề để Sơn Động xây dựng định hướng phát triển vùng dược liệu quy mô lớn hơn.
Vào háng 4/2023, Viện Dược liệu thuộc Bộ Y tế đã hoàn thành việc khảo sát, đánh giá và xây dựng phương án phát triển vùng trồng dược liệu quý tại 9 xã của huyện Sơn Động. Tổng diện tích được khảo sát, dự kiến quy hoạch vùng trồng là 362,94 ha. Báo cáo khả thi đề xuất 19 loại cây dược liệu tiềm năng được ưu tiên phát triển và 14 loại có khả năng phát triển tại địa phương.
Những con số này cho thấy cây dược liệu không còn được nhìn nhận là loại cây trồng bổ sung. Nếu được tổ chức bài bản, đây có thể trở thành một hướng sản xuất hàng hóa quan trọng đối với khu vực miền núi.
Muốn giữ sinh kế phải xây được chuỗi
Việc chuyển đổi từ những cây trồng có hiệu quả thấp sang cây dược liệu có thể mở thêm cơ hội nâng cao thu nhập cho người dân. Một số loại cây còn có thể trồng dưới tán rừng, qua đó kết hợp giữa tạo sinh kế, bảo vệ hệ sinh thái và gìn giữ nguồn gen bản địa.
Tại Sơn Động, ba kích, sâm nam và một số loại dược liệu đã được đưa vào trồng trên những diện tích trước đây chủ yếu dành cho lúa, ngô hoặc cây ăn quả nhưng hiệu quả không cao.
Thực tế ghi nhận tại xã Long Sơn cho thấy một số hộ dân đã chuyển sang trồng ba kích và sâm nam theo hướng dẫn của địa phương. Riêng diện tích trồng sâm nam tại xã này đã đạt khoảng 18 ha vào thời điểm tháng 4/2025.
Tuy nhiên, cây dược liệu thường có chu kỳ đầu tư dài và yêu cầu kỹ thuật cao. Nếu phát triển diện tích mà chưa có doanh nghiệp thu mua, chế biến hoặc hợp đồng liên kết, người dân có thể đối mặt với rủi ro đầu ra.
Đây cũng là hạn chế được chỉ ra trong quá trình thực hiện Chương trình nông thôn miền núi. Một số mô hình sau khi kết thúc hỗ trợ chưa duy trì được hiệu quả như ban đầu do thiếu nguồn lực đầu tư tiếp hoặc chưa gắn chặt với thị trường tiêu thụ.
Vì vậy, việc phát triển vùng dược liệu cần bắt đầu từ nhu cầu nguyên liệu của doanh nghiệp. Trên cơ sở đó, địa phương mới xác định loại cây, quy mô và vùng sản xuất phù hợp, tránh tình trạng mở rộng diện tích theo phong trào.
Cơ sở sơ chế, chế biến cũng phải được tính toán song hành với vùng trồng. Nếu chỉ bán nguyên liệu thô, giá trị giữ lại cho người dân không cao. Trong khi đó, khoảng cách xa và điều kiện giao thông ở khu vực miền núi có thể làm tăng chi phí vận chuyển, ảnh hưởng chất lượng dược liệu sau thu hoạch.
Trong chuỗi này, hợp tác xã và tổ hợp tác giữ vai trò kết nối các hộ sản xuất. Đây là đầu mối tổ chức người dân cùng tuân thủ quy trình, tập trung sản lượng, tiếp nhận kỹ thuật và đàm phán với doanh nghiệp.
Bên cạnh hỗ trợ cây giống và vật tư, người trồng cần được đào tạo thường xuyên về nhận biết giống, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, xác định thời điểm thu hái và sơ chế đúng yêu cầu.
Địa phương cũng cần gắn việc phát triển vùng nguyên liệu với truy xuất nguồn gốc, bảo hộ sở hữu trí tuệ, xây dựng nhãn hiệu và phát triển sản phẩm OCOP. Khi nguyên liệu được chuẩn hóa, có thương hiệu và đầu ra ổn định, giá trị tạo ra mới có khả năng được giữ lại nhiều hơn tại địa phương.
Từ những vườn giống, vườn ươm và vùng trồng bước đầu tại Sơn Động, Lục Nam, khoa học và công nghệ đang giúp biến lợi thế đất rừng thành năng lực sản xuất.
Tuy nhiên, công nghệ mới chỉ mở cánh cửa đầu tiên. Để cây dược liệu thực sự trở thành sinh kế bền vững, phía sau vùng trồng phải là một chuỗi liên kết chặt chẽ giữa người dân, hợp tác xã, nhà khoa học và doanh nghiệp chế biến.
