Trong hai ngày 4 và 5/10/2025, một tour du lịch nông thôn được đưa vào thử nghiệm tại khu vực phía nam tỉnh Khánh Hòa, trên địa bàn Ninh Thuận trước đây.
Hành trình có không gian văn hóa của đồng bào Raglai, hoạt động trải nghiệm văn hóa, văn nghệ dân tộc, Vườn quốc gia Phước Bình và không gian văn hóa Chăm. Cùng tham gia đánh giá tour không chỉ có nhà khoa học và cơ quan quản lý, mà còn có doanh nghiệp lữ hành, kinh doanh dịch vụ du lịch.
Điểm đáng chú ý là tour thử nghiệm không phải một hoạt động độc lập. Đây là một phần của nhiệm vụ "Phát huy giá trị văn hóa bản địa trong phát triển du lịch nông thôn gắn với xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Ninh Thuận", thuộc Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025. Theo nhóm thực hiện, việc thử nghiệm nhằm nhìn rõ hơn những thuận lợi, hạn chế về hạ tầng, kỹ năng, thị trường và năng lực cộng đồng trước khi hoàn thiện sản phẩm du lịch.
Truyền nhân của văn hóa Raglai.
Như vậy, thay vì bắt đầu bằng câu hỏi "có thể đưa khách đến đâu?", nhiệm vụ đi từ một câu hỏi khác: địa phương có những giá trị gì, cộng đồng có thể tham gia như thế nào và giá trị nào có thể chuyển thành sản phẩm du lịch mà không làm mất bản sắc?
Nhận diện đúng trước khi khai thác
Trước khi có tour thử nghiệm, nhóm nghiên cứu đã tổ chức các hoạt động khảo sát, hội thảo để nhận diện những giá trị văn hóa có thể tham gia vào phát triển du lịch nông thôn. Tại hội thảo tổ chức ở Bác Ái Tây tháng 7/2025, các nhà nghiên cứu tập trung vào văn hóa Raglai, từ lễ hội, nghi lễ, ẩm thực đến trang phục và đời sống cộng đồng.
Một trong những giải pháp được đặt ra là kiểm kê, số hóa di sản, qua đó nhận diện rõ hơn những tài sản văn hóa đang có trước khi tính tới việc đưa chúng vào sản phẩm du lịch.
Cách tiếp cận này quan trọng bởi văn hóa bản địa không phải một "nguyên liệu" có thể tùy ý cắt ghép để phục vụ khách du lịch.
Một nghi lễ có thể có ý nghĩa thiêng đối với cộng đồng. Một món ăn không chỉ là món ăn, mà còn gắn với nguyên liệu, cách chế biến và tập quán của một vùng. Một điệu diễn xướng nếu tách khỏi môi trường văn hóa của nó rất dễ trở thành một tiết mục trình diễn đơn thuần.
Bởi vậy, khoa học ở đây trước hết giúp nhận diện và phân loại giá trị, xác định phần nào cần bảo tồn, phần nào có thể giới thiệu, trải nghiệm; đồng thời nghiên cứu cách tổ chức để người dân không đứng ngoài sản phẩm được hình thành từ chính văn hóa của mình.
Nghiên cứu tại Phước Bình dựa trên khung phân tích 2MAT cũng chỉ ra những vấn đề thực tế về hạ tầng, kỹ năng và thị trường; từ đó đề xuất tăng năng lực cho cộng đồng và xây dựng sản phẩm gắn với bản sắc Raglai. Các nghiên cứu còn chú ý tới vai trò của phụ nữ Raglai trong gìn giữ và truyền tải văn hóa thông qua du lịch cộng đồng.
Từ nghiên cứu đến một tour có thể kiểm chứng
Nếu nghiên cứu chỉ dừng ở nhận diện, giá trị văn hóa vẫn nằm trên giấy. Bởi vậy, tour thử nghiệm có ý nghĩa như một bước kiểm chứng ngoài thực tế.
Khi doanh nghiệp lữ hành trực tiếp tham gia, những câu hỏi rất cụ thể bắt đầu xuất hiện: hành trình có thuận tiện không, một trải nghiệm cần bao nhiêu thời gian, cộng đồng có đủ kỹ năng phục vụ khách hay chưa, sản phẩm nào đủ hấp dẫn, khách sẵn sàng chi trả cho điều gì?
Đó là đoạn nối giữa kết quả nghiên cứu và thị trường. Vai trò của khoa học và công nghệ vì thế không nằm ở việc "công nghệ hóa" văn hóa Raglai, mà ở quy trình nghiên cứu - nhận diện - thiết kế - thử nghiệm - đánh giá - điều chỉnh.
Ngay trong các hội thảo của nhiệm vụ, nhóm nghiên cứu cũng đặt vấn đề ứng dụng công nghệ để mở rộng không gian du lịch nhưng vẫn phải bảo đảm quyền chủ động của cộng đồng. Đồng thời, người dân được xác định là trung tâm của quá trình phát triển sản phẩm, thay vì chỉ tham gia biểu diễn hoặc cung cấp một số dịch vụ phụ trợ.
Điều này liên quan trực tiếp đến sinh kế. Khi người dân thực sự tham gia chuỗi du lịch, giá trị kinh tế có thể không chỉ nằm ở tiền vé. Cơ hội có thể xuất hiện ở lưu trú, ẩm thực, sản phẩm thủ công, hướng dẫn trải nghiệm, biểu diễn văn hóa hay sản phẩm địa phương. Nhưng để những cơ hội ấy trở thành thu nhập bền vững, cộng đồng phải có đủ năng lực và có vị trí rõ ràng trong chuỗi giá trị.
Giữ được văn hóa mới có thể đi đường dài
Trong phát triển du lịch cộng đồng, bài toán khó không chỉ là thu hút thêm khách. Nếu khách đến đông nhưng văn hóa bị thay đổi để chiều thị hiếu, giá trị làm nên sức hấp dẫn của điểm đến có thể chính là thứ mất đi đầu tiên.
Đó cũng là lý do yếu tố khoa học cần hiện diện trong quá trình xây dựng sinh kế dựa trên văn hóa. Khoa học giúp cộng đồng hiểu rõ mình đang có gì; giúp lựa chọn giá trị phù hợp để phát triển sản phẩm; giúp kiểm chứng sản phẩm trước thị trường. Công nghệ có thể hỗ trợ số hóa, giới thiệu và mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng không thay thế con người và bản sắc địa phương.
Với người Raglai, một sản phẩm du lịch chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân vừa có thể tham gia tạo ra giá trị kinh tế, vừa tiếp tục sống trong văn hóa của chính mình.
Nếu làm được điều đó, văn hóa bản địa sẽ không chỉ được gìn giữ trong bảo tàng hay các dịp lễ hội. Nó tiếp tục sống trong cộng đồng và có thêm một khả năng mới: trở thành nguồn lực để người dân phát triển sinh kế ngay trên quê hương mình.
