Ở những xã miền núi của huyện Thanh Chương, Nghệ An, con trâu từ lâu gắn với sinh kế của nhiều hộ dân. Trâu Thanh Chương có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu khắc nghiệt của Bắc Trung Bộ và Đông Bắc, chịu được nắng nóng, gió khô, bão lụt, rét mùa đông và tận dụng tốt nguồn thức ăn thô xanh, kể cả thức ăn nghèo dinh dưỡng. Khả năng chống chịu bệnh cũng khá cao.
Đáng chú ý, đây là giống trâu có tầm vóc tương đối lớn. Trâu đực trưởng thành có khối lượng trên 540 kg, trâu cái trên 480 kg, trong khi tài liệu nghiên cứu cho biết khối lượng trung bình của trâu ở một số vùng khác chỉ trên 450 kg với con đực và 350 kg với con cái. Chính đặc điểm này khiến trâu Thanh Chương được xác định là nguồn gen quý, có thể khai thác để nâng cao tầm vóc đàn trâu tại những địa phương khác.
Thế nhưng, tiềm năng của nguồn gen quý chưa đồng nghĩa với hiệu quả sản xuất của người dân.
Khi con trâu tốt nhất lại được bán đi
Khó khăn nằm ngay trong phương thức chăn nuôi truyền thống. Người dân chủ yếu chăm sóc đàn trâu dựa trên kinh nghiệm, ít được đào tạo về kỹ thuật chăm sóc, chế biến và sử dụng thức ăn, đặc biệt là công tác giống. Điều kiện kinh tế của các hộ chăn nuôi, nhất là tại những xã miền núi Thanh Chương, còn khó khăn nên khả năng đầu tư cho chăn nuôi quy mô lớn hạn chế.
Cán bộ Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Chăn nuôi miền núi thụ tinh cho trâu.
Một nghịch lý khác xuất hiện trong quá trình chọn giống. Những trâu đực to, có giá trị thường được bán đi vì giá cao, trong khi những con nhỏ hơn được giữ lại làm giống. Số lượng trâu đực giống hạn chế, bãi chăn thả ngày càng thu hẹp khiến việc nhân giống thêm khó khăn.
Nếu kéo dài, tình trạng này có thể dẫn tới suy thoái cận huyết, làm giảm khả năng sản xuất, khối lượng và khả năng sinh sản của đàn trâu. Bài toán đặt ra vì thế không chỉ là bảo tồn số lượng, mà phải lựa chọn được những cá thể tốt, áp dụng kỹ thuật nhân giống để vừa giữ nguồn gen, vừa khai thác được giá trị của nguồn gen đó.
Từ tháng 3/2021, nhiệm vụ “Khai thác và phát triển nguồn gen trâu Thanh Chương tại vùng Đông Bắc và Bắc Trung Bộ”, mã số NVQG-2021/ĐT.05, được triển khai trong thời gian 60 tháng.
Thay vì chỉ giữ lại một số cá thể để bảo tồn, hướng nghiên cứu được đặt ra là đánh giá hiện trạng chăn nuôi, xây dựng đàn sản xuất, hình thành các mô hình chăn nuôi, xây dựng tiêu chuẩn và quy trình, đồng thời chuyển giao kỹ thuật về giống, dinh dưỡng, thú y cho người dân.
Khoa học đi vào từng đàn trâu
Các nhà khoa học bắt đầu từ việc khảo sát 400 hộ nuôi trâu tại các xã Thanh Phong, Thanh Thủy, Thanh Đồng và Ngọc Sơn. Một trăm trâu cái Thanh Chương được khảo sát về khối lượng, ngoại hình và các chiều đo, từ đó lựa chọn 85 con sinh sản đưa vào mô hình sản xuất tại xã Ngọc Sơn.
Công nghệ cũng được sử dụng để “đọc” sâu hơn nguồn gen bản địa. Phân tích ADN cho thấy trâu Thanh Chương có mức đa dạng di truyền cao, đồng thời có sự khác biệt di truyền với trâu Lang Biang. Trên cơ sở nghiên cứu, tiêu chuẩn cơ sở ban đầu cho đàn sản xuất trâu Thanh Chương được xây dựng.
Từ những kết quả này, một đàn sản xuất dần được hình thành. Năm 2021, 15 trâu cái được nuôi tại Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển chăn nuôi miền núi. Năm 2022, thêm 85 trâu cái được đưa về nuôi tại các hộ dân huyện Thanh Chương.
Đáng chú ý, 100 trâu cái sinh sản đều được lập hồ sơ riêng để theo dõi khả năng sinh sản và đời con. Đến năm 2023, đàn trâu được gây động dục đồng loạt, bước đầu cho tỷ lệ thụ thai trên 65%.
Nhưng bước chuyển đáng chú ý hơn nằm ở đàn trâu đực.
Ba trâu đực giống Thanh Chương được tuyển chọn theo tiêu chuẩn, đạt khối lượng trưởng thành 713 kg, sau đó được huấn luyện khai thác tinh và đánh giá chất lượng. Từ nguồn giống này, nhóm thực hiện đã sản xuất 9.000 liều tinh cọng rạ, hoạt lực tinh trùng sau giải đông đạt từ 60% trở lên.
Như vậy, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào việc giữ một số ít trâu đực giống tại từng địa bàn, công nghệ sinh sản tạo thêm khả năng khai thác và phát triển nguồn gen của những cá thể đã được tuyển chọn.
Để công nghệ ở lại với người dân
Một kết quả nghiên cứu sẽ khó tạo thay đổi ở nông thôn nếu kỹ thuật vẫn chỉ nằm trong tay nhà khoa học.
Vì vậy, cùng với xây dựng đàn giống và ứng dụng công nghệ sinh sản, nhiệm vụ tổ chức hai lớp tập huấn cho 60 cán bộ và người chăn nuôi tại Thanh Chương. Người dân được hướng dẫn từ chăm sóc, nuôi dưỡng trâu, phát hiện động dục, phòng chữa bệnh đến kỹ thuật trồng và chế biến thức ăn thô xanh.
Mười cán bộ, kỹ thuật viên trên địa bàn cũng được đào tạo về thụ tinh nhân tạo.
Chính khâu này cho thấy ý nghĩa của việc đưa khoa học và công nghệ phục vụ phát triển nông thôn: không chỉ tạo ra một kết quả nghiên cứu, mà tạo khả năng để kỹ thuật được tiếp nhận và tiếp tục sử dụng tại địa phương.
Từ một nguồn gen bản địa, câu chuyện trâu Thanh Chương đi qua nhiều mắt xích: xác định đặc điểm di truyền, tuyển chọn cá thể tốt, xây dựng đàn sản xuất, ứng dụng công nghệ sinh sản rồi chuyển giao kỹ thuật cho cán bộ và người chăn nuôi.
Đó cũng là cách khoa học và công nghệ có thể đi sâu hơn vào đời sống nông thôn trong giai đoạn 2021-2025: bắt đầu từ một vấn đề sản xuất cụ thể, dùng khoa học để giải quyết và đưa kết quả trở lại chính nơi đặt ra bài toán.
