Sở hữu trí tuệ cũng góp phần tạo sự đột phá để đưa đất nước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình phát triển giàu mạnh, thịnh vượng của dân tộc.
Sở hữu trí tuệ cần "đột phá pháp lý" để bắt kịp AI và kinh tế số
Nghị quyết số 57/NQ-TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KHCN,ĐMST&CĐS) quốc gia đã yêu cầu hoàn thiện pháp luật về sở hữu trí tuệ, tài sản số, dữ liệu... làm nền tảng cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Đây chính là kim chỉ nam cho việc tăng cường bảo hộ, thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên số.
Giá trị doanh nghiệp cũng đang chuyển dịch mạnh từ tài sản hữu hình sang tài sản vô hình như dữ liệu, sáng chế, giải pháp công nghệ, nhãn hiệu và thương hiệu. Tuy nhiên, hành lang pháp lý bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ hiện còn tồn tại nhiều "lỗ hổng sinh tử" và đương nhiên còn "khoảng trắng" về bảo hộ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI).
Luật Sở hữu trí tuệ ban hành từ năm 2005, đã qua nhiều lần sửa đổi nhưng vẫn chưa theo kịp sự phát triển mạnh mẽ của các tài sản phi truyền thống, như dữ liệu số, tài sản ảo, tài sản trí tuệ, công nghệ cao... Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp dù đã đẩy mạnh đổi mới sáng tạo nhưng chưa có thói quen bảo hộ và tài sản hóa quyền sở hữu trí tuệ, nhiều sáng chế - "vũ khí mềm" trong chiến lược kinh doanh cũng không được đăng ký, không bảo hộ nhãn hiệu, không xác lập quyền bí mật công nghệ và cái kết là nhiều sản phẩm bị làm giả, thương hiệu bị chiếm dụng, doanh nghiệp mất thị phần ngay trên chính thị trường của mình.
Thống kê của Cục Sở hữu trí tuệ cho thấy, hiện tại Việt Nam có hơn 700.000 nhãn hiệu được bảo hộ nhưng tình trạng vi phạm vẫn diễn biến phức tạp. Năm 2024 đã ghi nhận hơn 2.000 vụ xâm phạm, giá trị hàng hóa vi phạm lên tới hàng trăm tỷ đồng. Riêng 6 tháng đầu năm 2025, cơ quan chức năng phát hiện và xử lý hơn 3.270 vụ, trung bình gần 20 vụ mỗi ngày, gây thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng. Thực trạng này buộc phải hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ nhằm phát huy đúng giá trị của quyền sở hữu trí tuệ, nhất là chú trọng nhiều đến các quy định liên quan AI.
Theo Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ cần làm rõ hơn các quy định liên quan đối tượng sở hữu trí tuệ, như: Tác phẩm phái sinh trên nền tảng kỹ thuật số, sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực liên quan AI, dữ liệu lớn (big data), xây dựng khung pháp lý bảo vệ quyền lợi của các chủ thể sở hữu trí tuệ trong môi trường trực tuyến để đáp ứng yêu cầu phát triển KHCN,ĐMST&CĐS.
Thách thức mới: Thương hiệu số, deepfake và vi phạm xuyên biên giới
Trong môi trường thương mại điện tử và AI, thương hiệu không còn gói gọn trong hoạt động quảng bá truyền thống. Mỗi hình ảnh, logo, thiết kế đều có thể bị sao chép trong vài giây. Việc bảo hộ nhãn hiệu do đó phải mang tính toàn cầu, vượt biên giới và thích ứng với rủi ro mới.
Theo nhận định của Phó Giám đốc Sở KH&CN tỉnh Đồng Nai Võ Hoàng Khai, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập sâu rộng, các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp địa phương đang đối mặt với nhiều thách thức mới liên quan đến sở hữu trí tuệ, trong đó có thách thức về nhận thức và quản trị thương hiệu số. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn chưa coi thương hiệu là tài sản trí tuệ chiến lược; chưa xây dựng được bộ nhận diện thương hiệu nhất quán hoặc cơ chế quản lý dữ liệu, hình ảnh thương hiệu trên các nền tảng trực tuyến.
Bên cạnh đó, việc xác lập, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ bảo vệ quyền trên không gian mạng gặp nhiều thách thức. Đặc biệt, việc bảo hộ quốc tế và xử lý vi phạm xuyên biên giới, như giả mạo nhãn hiệu, bán hàng vi phạm trên sàn thương mại điện tử… lại càng phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý. Ngoài ra, sự xuất hiện của AI, deepfake (công nghệ mô phỏng hình ảnh khuôn mặt con người)… đang đặt ra câu hỏi lớn về chủ thể quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm pháp lý liên quan, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ làm mờ ranh giới giữa sáng tạo thật và sao chép kỹ thuật số.
Trong ngành nông sản, câu chuyện "hạt điều giá rẻ bất thường" trên các chợ online cho thấy thách thức lớn của doanh nghiệp địa phương. Giám đốc Hợp tác xã Như Hoàng (huyện Thọ Sơn, Đồng Nai) Trương Văn Thanh cho biết, các sản phẩm kém chất lượng, không rõ nguồn gốc đang tràn ngập mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, khiến doanh nghiệp địa phương gặp khó trong xây dựng thương hiệu, cạnh tranh lành mạnh.
Các chuyên gia cho rằng, nhiều doanh nghiệp hiện nay, nhất là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp địa phương còn gặp khó khăn về chi phí và nhân lực trong việc xác lập, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho nhãn hiệu, thương hiệu. Doanh nghiệp còn hạn chế về kinh phí, nguồn nhân lực am hiểu sở hữu trí tuệ, trong khi quy trình đăng ký, gia hạn, tra cứu, giám sát xâm phạm vẫn còn thủ công và phức tạp.
Đẩy mạnh hỗ trợ doanh nghiệp địa phương, đưa sở hữu trí tuệ vào chiến lược phát triển
Việc đăng ký và quản lý quyền sở hữu trí tuệ cho nhãn hiệu là bước đi đầu tiên, bắt buộc và chiến lược giúp doanh nghiệp khẳng định quyền sở hữu hợp pháp đối với thương hiệu, sản phẩm; ngăn chặn hành vi xâm phạm, sao chép, lợi dụng uy tín trên môi trường số. Đồng thời gia tăng giá trị thương mại, khả năng gọi vốn và nâng cao niềm tin của người tiêu dùng đối với sản phẩm, hàng hóa.
Thời gian qua, tỉnh Đồng Nai đã tăng cường các hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp trong lĩnh vực quản lý tài sản trí tuệ. Trong đó, Sở KH&CN đã triển khai Chương trình Hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ của tỉnh; hướng dẫn doanh nghiệp, hợp tác xã, làng nghề xây dựng và bảo hộ nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận; đưa công cụ quản lý, tra cứu và đăng ký trực tuyến vào sử dụng. Đồng thời thúc đẩy ứng dụng chuyển đổi số trong quản trị thương hiệu và sở hữu trí tuệ để doanh nghiệp quản trị và phát triển thương hiệu một cách chủ động và bền vững…
Cơ sở Sản xuất vang thanh long Anna (xã Dầu Giây, tỉnh Đồng Nai) luôn quan tâm về sở hữu trí tuệ, đăng ký kiểu dáng công nghiệp cho bao bì sản phẩm.
Phó Giám đốc Sở KH&CN Đồng Nai Võ Hoàng Khai cho biết, Sở đã ban hành Kế hoạch triển khai nhiệm vụ về lĩnh vực sở hữu trí tuệ năm 2025 nhằm cụ thể hóa Chiến lược sở hữu trí tuệ của tỉnh đến năm 2030. Trong đó, tập trung tổ chức các lớp đào tạo, tập huấn, hội thảo, hội nghị... về sở hữu trí tuệ trên địa bàn tỉnh nhằm nâng cao nhận thức của các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân nói chung và các chủ thể OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) nói riêng về tầm quan trọng của việc xây dựng, quản lý và khai thác nhãn hiệu.
Sở KH&CN hỗ trợ đăng ký bảo hộ sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu và giống cây trồng mới trong và ngoài nước. Sở không chỉ hỗ trợ về mặt đăng ký bảo hộ mà còn hỗ trợ các chủ thể OCOP (đặc biệt là các sản phẩm 4-5 sao) xây dựng bộ nhận diện thương hiệu (logo, slogan, bao bì, mẫu mã) một cách chuyên nghiệp. Đảm bảo các yếu tố này phải gắn liền và thể hiện được giá trị cốt lõi của sản phẩm, ví dụ như: yếu tố chỉ dẫn địa lý, quy trình truyền thống…
Đại diện Cơ sở Sản xuất vang thanh long Anna (ở xã Dầu Giây, tỉnh Đồng Nai) Ngô Thanh Long cho hay: Thời gian qua, cơ sở đã chú trọng vấn đề sở hữu trí tuệ, đăng ký kiểu dáng công nghiệp cho sản phẩm. Cơ sở mong muốn trong thời gian tới, các sở, ngành, địa phương sẽ tăng cường các hoạt động, chương trình hỗ trợ doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, chủ thể OCOP địa phương cập nhật thông tin, kiến thức về sở hữu trí tuệ trên nền tảng số, nhất là các vấn đề trọng tâm, cần thiết cho doanh nghiệp khi kinh doanh trực tuyến.
Trưởng Văn phòng miền Nam Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH&CN) Trần Giang Khuê chia sẻ, Đồng Nai cần phát triển hệ thống sở hữu trí tuệ đồng bộ, hiệu quả ở tất cả các khâu sáng tạo, xác lập khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, tạo môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo. Bên cạnh đó, địa phương cần tiếp tục đơn giản hóa các thủ tục hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ, đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả hoạt động thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
"Trong thời gian tới, Sở KH&CN Đồng Nai sẽ tích hợp chuyển đổi số, thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc thông minh để nâng cao giá trị sản phẩm OCOP từ khâu sản xuất, đóng gói, đến quảng bá, bán hàng, bảo hộ thương hiệu. Đồng thời tăng tỷ lệ sản phẩm OCOP có thương hiệu được bảo hộ, có quản trị thương hiệu, có truy xuất nguồn gốc và có kênh phân phối hiện đại", ông Võ Hoàng Khai nhấn mạnh.
Có thể thấy, trong kỷ nguyên số, sở hữu trí tuệ đã trở thành nền tảng bảo vệ và khai thác giá trị sáng tạo của quốc gia. Muốn nâng cao sức cạnh tranh, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, tăng cường thực thi và hỗ trợ doanh nghiệp chủ động đăng ký, quản lý tài sản trí tuệ. Khi nhận thức được nâng lên và công cụ pháp lý được vận hành hiệu quả, quyền sở hữu trí tuệ sẽ thực sự trở thành động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế số.
