Tìm lời giải từ chính nguồn lực bản địa
Lễ nhảy lửa, trang phục truyền thống, ẩm thực, phong tục cùng cảnh quan miền núi là những nguồn lực quan trọng để cộng đồng người Pà Thẻn tại Lâm Bình phát triển du lịch.
Thực tế cho thấy, có tài nguyên du lịch chưa đồng nghĩa với việc có thể tạo ra sinh kế bền vững. Nếu hoạt động du lịch chủ yếu dừng ở lưu trú, ăn uống hay một số hoạt động văn hóa riêng lẻ, khả năng tạo thêm giá trị cho cộng đồng còn hạn chế. Ngược lại, phát triển du lịch thiếu kiểm soát cũng có thể tạo áp lực lên môi trường, cảnh quan và chính những giá trị văn hóa tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến.
Từ bài toán này, nhiệm vụ "Nghiên cứu giải pháp phát triển du lịch cộng đồng theo hướng kinh tế tuần hoàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở các tỉnh miền núi phía Bắc, áp dụng thử nghiệm cho dân tộc Pà Thẻn tại Lâm Bình, tỉnh Tuyên Quang" được triển khai trong khuôn khổ Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025.
Điểm đáng chú ý của nhiệm vụ là không tách phát triển du lịch khỏi đời sống của cộng đồng, mà tìm giải pháp kết nối các nguồn lực sẵn có thành chuỗi giá trị, trong đó người dân vừa là chủ thể gìn giữ văn hóa, vừa trực tiếp tham gia và hưởng lợi từ hoạt động du lịch.
Ngày 31/10/2025, Trung tâm Môi trường tài nguyên miền núi thuộc Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên tổ chức hội thảo lấy ý kiến về kết quả nghiên cứu của nhiệm vụ. Không chỉ có các nhà khoa học, cơ quan quản lý, hội thảo còn có sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và các hộ người Pà Thẻn trực tiếp làm du lịch cộng đồng.
Sự tham gia của người dân có ý nghĩa quan trọng, bởi một mô hình chỉ có thể tồn tại sau khi nhiệm vụ KH&CN kết thúc nếu phù hợp với điều kiện sản xuất, sinh hoạt và khả năng tổ chức của chính cộng đồng.
Đưa tư duy kinh tế tuần hoàn vào du lịch cộng đồng
Khác với cách khai thác du lịch theo từng dịch vụ riêng lẻ, kinh tế tuần hoàn đặt vấn đề sử dụng hiệu quả hơn những nguồn lực có tại địa phương.
Với một điểm du lịch cộng đồng, nông sản địa phương có thể trở thành nguyên liệu phục vụ bữa ăn cho khách; nghề truyền thống tạo ra sản phẩm trải nghiệm và quà lưu niệm; các hoạt động văn hóa trở thành nội dung của sản phẩm du lịch. Đồng thời, rác thải, nước thải và những tác động phát sinh từ lượng khách cần được kiểm soát để không làm suy giảm môi trường và cảnh quan.
Như vậy, giá trị của một lượt khách không chỉ nằm ở tiền lưu trú. Một chuỗi dịch vụ được hình thành có thể tạo thêm việc làm và đầu ra cho nhiều hộ dân trong cộng đồng.
Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nếu hàng hóa, thực phẩm và phần lớn dịch vụ phục vụ du khách đều được đưa từ bên ngoài vào, phần giá trị thực sự ở lại địa phương không nhiều. Ngược lại, khi các sản phẩm bản địa được đưa vào chuỗi du lịch, lợi ích có thể được phân bổ cho nhiều chủ thể hơn.
Với người Pà Thẻn, những nguồn lực này đã hiện hữu trong đời sống cộng đồng. Lễ nhảy lửa là một ví dụ.
Tại xã Hồng Quang, lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn tiếp tục được tổ chức trong năm 2025, cùng các hoạt động văn hóa của cộng đồng địa phương. Đây là một trong những nét văn hóa đặc sắc có khả năng tạo điểm nhấn cho sản phẩm du lịch của khu vực.
Bài toán của KH&CN vì thế không phải tạo thêm một nét văn hóa mới, mà là nghiên cứu cách khai thác những giá trị đang có một cách hợp lý, để phát triển kinh tế không làm mất đi bản sắc vốn có.
Người dân phải là chủ thể của mô hình
Một yêu cầu quan trọng của phát triển du lịch cộng đồng là lợi ích phải gắn với người dân tại điểm đến.
Nếu người dân chỉ tham gia ở những khâu có giá trị thấp, trong khi phần lớn lợi ích thuộc về các đơn vị đưa khách hoặc dịch vụ bên ngoài, du lịch khó trở thành động lực thực sự cho phát triển nông thôn.
Ngược lại, khi hộ dân có thể tham gia từ lưu trú, cung cấp thực phẩm, giới thiệu văn hóa đến sản xuất hàng hóa, sản phẩm thủ công và dịch vụ trải nghiệm, một chuỗi sinh kế có thể được hình thành ngay trong cộng đồng.
Đây cũng là lý do nhóm nghiên cứu lấy ý kiến trực tiếp các hộ người Pà Thẻn đang làm du lịch. Những vấn đề như tổ chức dịch vụ, bảo vệ môi trường hay khả năng duy trì mô hình không thể chỉ được thiết kế từ bên ngoài.
Cách tiếp cận này phù hợp với mục tiêu của Chương trình KH&CN phục vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025. Theo Quyết định 923/QĐ-TTg, các giải pháp khoa học và ứng dụng công nghệ của Chương trình phải góp phần tăng hiệu quả kinh tế tối thiểu 15%; ít nhất 70% mô hình phải được địa phương tiếp tục triển khai, nhân rộng. Đối với các mô hình phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn, ít nhất 80% phải có liên kết đa ngành, liên kết chuỗi giá trị và hợp tác công tư.
Những yêu cầu này đặt ra một thước đo thực chất hơn đối với nhiệm vụ nghiên cứu: mô hình có tiếp tục hoạt động sau khi đề tài kết thúc hay không.
Không đánh đổi bản sắc lấy tăng trưởng du lịch
Đối với cộng đồng dân tộc thiểu số, phát triển du lịch còn đặt ra một bài toán khác: mối quan hệ giữa thương mại hóa và bảo tồn văn hóa.
Lễ nhảy lửa, trang phục hay phong tục của người Pà Thẻn có sức hấp dẫn với du khách chính bởi đó là những giá trị được hình thành và lưu giữ trong đời sống cộng đồng.
Nếu những giá trị này chỉ được tách ra thành hoạt động trình diễn, sản phẩm du lịch có thể tăng về số lượng nhưng lại giảm dần tính nguyên bản. Vì vậy, cộng đồng không thể chỉ là người "biểu diễn" văn hóa cho du khách, mà phải có vai trò quyết định cách văn hóa của mình được giới thiệu và khai thác.
Đây cũng là điểm mà nghiên cứu khoa học có thể tham gia: đánh giá nguồn lực, xác định giới hạn khai thác, đề xuất cách tổ chức sản phẩm và xây dựng mô hình để cân bằng giữa lợi ích kinh tế, bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường.
Kinh tế tuần hoàn, trong trường hợp này, vì thế không chỉ là câu chuyện tái chế chất thải.
Đó còn là cách tạo một vòng giá trị ngay tại địa phương: tài nguyên bản địa tạo sản phẩm du lịch; du lịch tạo thị trường cho nông sản, ẩm thực và sản phẩm cộng đồng; nguồn thu từ du lịch tạo thêm sinh kế; sinh kế lại tạo động lực để người dân bảo tồn văn hóa và cảnh quan - những nguồn lực ban đầu của du lịch.
Để kết quả nghiên cứu "ở lại" với bản làng
Nhiệm vụ tại Lâm Bình hiện vẫn trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện giải pháp. Vì vậy, chưa có cơ sở để đưa ra những con số cuối cùng về mức tăng thu nhập hay hiệu quả kinh tế của mô hình.
Nhưng chính điều này cũng cho thấy sự khác biệt giữa mục tiêu của một đề tài và kết quả đã được kiểm chứng trong thực tế.
Với các nhiệm vụ KH&CN phục vụ xây dựng nông thôn mới, một mô hình được xây dựng chưa phải đích đến. Điều quan trọng hơn là người dân có thể tiếp nhận, vận hành và tiếp tục phát triển mô hình sau khi nhiệm vụ kết thúc.
Tại Lâm Bình, những nguồn lực cần thiết đã hiện hữu: cảnh quan, văn hóa Pà Thẻn, hoạt động du lịch cộng đồng và những hộ dân trực tiếp tham gia làm du lịch.
Vai trò của KH&CN là giúp kết nối những nguồn lực đang phân tán đó thành một mô hình có tính hệ thống hơn.
Nếu làm được, giá trị của nghiên cứu sẽ không nằm trong một báo cáo nghiệm thu, mà có thể hiện diện trong từng căn nhà đón khách, từng sản phẩm địa phương, bữa ăn phục vụ du khách và những hoạt động văn hóa tiếp tục được cộng đồng gìn giữ.
Đó cũng là cách khoa học và công nghệ trở thành một "đòn bẩy" cho nông thôn mới: không tạo ra tài nguyên thay cho địa phương, mà giúp những tài nguyên địa phương đang có được tổ chức và khai thác hiệu quả hơn, tạo thêm sinh kế nhưng không đánh đổi môi trường và bản sắc văn hóa.
