Nhận diện rõ thách thức này, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) đã chủ động vào cuộc, đóng vai trò "nhạc trưởng" kết nối giới nghiên cứu với doanh nghiệp, mở đường cho việc hình thành ngành công nghiệp chế biến sâu đất hiếm - nền tảng quan trọng của chuỗi sản xuất linh kiện điện tử và chất bán dẫn.
Các nhà khoa học lấy mẫu, khảo sát mỏ đất hiếm Nậm Xe.
Thực trạng: "Khoảng trống" công nghệ cần được lấp đầy
Dù tiềm năng lớn nhưng đến nay Việt Nam chưa có nhà máy chế biến đất hiếm nào đạt tiêu chuẩn xuất khẩu quốc tế, tức là sản phẩm phải đạt hàm lượng tổng oxit đất hiếm (TREO) tối thiểu phải đạt 95%.
Theo PGS.TS. Hoàng Anh Sơn, Viện trưởng Viện Khoa học Vật liệu (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam): "Công nghệ phân chia riêng oxit đất hiếm và làm sạch đến độ tinh khiết cao đã được nghiên cứu từ rất sớm nhưng phần lớn mới dừng ở quy mô phòng thí nghiệm, chưa có công nghệ nào ứng dụng vào sản xuất thực tế. Đây là "khoảng trống" lớn cần được lấp đầy". Thực tế này phản ánh sự đứt gãy giữa nghiên cứu và thương mại hóa công nghệ, khiến tiềm năng đất hiếm chưa thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế. Trong khi đó, các nước phát triển như Trung Quốc, Nhật Bản hay Mỹ vẫn giữ chặt công nghệ chế biến sâu, xem đây là lĩnh vực chiến lược không dễ chia sẻ.
Trước bối cảnh trên, Bộ KH&CN đã tích cực vào cuộc, chủ trì nhiều hoạt động thúc đẩy hợp tác giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, trong đó nổi bật là Hội thảo khoa học "Đất hiếm Việt Nam: Thực trạng công nghệ khai thác, chế biến và triển vọng", phối hợp với Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam.
Phát biểu tại Hội thảo, Giáo sư, Viện sĩ Châu Văn Minh, Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam chỉ rõ, nguyên nhân khiến hoạt động khai thác và chế biến đất hiếm còn hạn chế là do chúng ta chưa có công nghệ khai thác, chế biến đất hiếm, trong khi đây lại là lĩnh vực các nước phát triển giữ độc quyền và hạn chế chuyển giao. Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng việc phát triển công nghệ đất hiếm không thể chỉ dựa vào một vài viện nghiên cứu, mà cần sự đồng hành của doanh nghiệp để bảo đảm đầu ra và quy mô sản xuất công nghiệp.
Từ góc độ nghiên cứu, Viện Công nghệ Xạ hiếm (Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam) đã kiên trì nghiên cứu, làm chủ được các quy trình công nghệ chế biến sâu ở quy mô phòng thí nghiệm và pilot, sẵn sàng chuyển giao khi có sự đầu tư đúng mức từ doanh nghiệp. Đây là tín hiệu đáng mừng, cho thấy tiềm năng nội lực khoa học trong nước hoàn toàn có thể vươn tới làm chủ công nghệ, nếu được hỗ trợ đúng hướng.
Cơ quan chức năng kiểm tra hiện trạng mỏ đất hiếm Đông Pao, xã Bản Hon, huyện Tam Đường.
Chiến lược dài hạn: Từ chính sách đến hành động
Thực hiện Quyết định số 866/QĐ-TTg ngày 18/7/2023 của Thủ tướng Chính phủ về Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng khoáng sản thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến 2050, Bộ KH&CN đã đề ra các giải pháp mang tính chiến lược trong thời gian tới.
Theo đó, Bộ KH&CN sẽ phối hợp với các Bộ, ngành liên quan nghiên cứu xây dựng và triển khai một số nhiệm vụ khoa học và công nghệ quy mô lớn. Các nhiệm vụ này sẽ được gắn với các dự án đầu tư của doanh nghiệp khai thác, chế biến sâu đất hiếm. Mục tiêu là hình thành sản phẩm tinh quặng đạt chuẩn quốc tế, làm nguyên liệu đầu vào cho công nghiệp điện tử, năng lượng tái tạo và sản xuất chip bán dẫn - những ngành trụ cột của nền kinh tế số.
Cùng với đó, Bộ KH&CN cũng đề xuất các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm thúc đẩy chuyển giao công nghệ đối với các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư sản xuất chất bán dẫn, khai thác và chế biến sâu đất hiếm tại Việt Nam. Đây được xem là "chìa khóa kép", vừa giúp tiếp cận công nghệ nguồn, giúp Việt Nam vượt qua rào cản kỹ thuật và khẳng định vị thế trên bản đồ công nghiệp đất hiếm toàn cầu; vừa tạo nền tảng cho doanh nghiệp trong nước học hỏi, nâng cao năng lực nội sinh.
Trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ sang năng lượng sạch và công nghệ xanh, đất hiếm trở thành "nguyên liệu chiến lược" mà quốc gia nào làm chủ được công nghệ chế biến sẽ nắm lợi thế trong cuộc đua công nghiệp toàn cầu. Sự đồng hành của Chính phủ, thông qua chính sách và định hướng chiến lược của Bộ KH&CN được kỳ vọng sẽ tạo đòn bẩy giúp doanh nghiệp trong nước mạnh dạn đầu tư vào chế biến sâu, từng bước đưa Việt Nam thoát khỏi "lời nguyền xuất thô", vươn tới vị thế quốc gia làm chủ công nghệ đất hiếm - nguồn tài nguyên chiến lược của kỷ nguyên công nghệ mới.