Nha đam là cây trồng có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng khô hạn của khu vực Ninh Thuận trước đây. Từ một loại cây từng được xem là cây trồng phụ, nha đam ngày càng được mở rộng diện tích, hình thành vùng nguyên liệu phục vụ chế biến và tiêu thụ trong nước, xuất khẩu.
Theo quy hoạch trước đây của tỉnh Ninh Thuận, diện tích nha đam đến năm 2030 dự kiến đạt hơn 500 ha. Tuy nhiên, mở rộng diện tích chỉ là một phần của bài toán. Để nâng cao giá trị cây trồng, yêu cầu đặt ra là phải tổ chức lại sản xuất, kiểm soát chất lượng và hình thành mối liên kết ổn định giữa người trồng với doanh nghiệp chế biến.
Thực tế sản xuất cho thấy, khi còn phụ thuộc nhiều vào thương lái, người trồng nha đam thường gặp khó khăn về giá và đầu ra. Mô hình liên kết với doanh nghiệp đang tạo ra những thay đổi rõ rệt.
Tại khu vực Phan Rang, nhiều hộ dân đã tham gia các tổ liên kết, từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung và thay đổi phương thức canh tác. Từ diện tích ban đầu 5.000 m² của gia đình bà Trương Thị Phượng, một tổ liên kết đã được hình thành và mở rộng lên hơn 8 ha, với sản lượng thu hoạch khoảng 250-300 tấn lá mỗi tháng. Việc sản xuất theo liên kết giúp các hộ chủ động hơn về đầu ra, đồng thời có điều kiện tiếp cận giống, kỹ thuật và các yêu cầu về chất lượng nguyên liệu.
Theo Sở KH&CN, liên kết giữa doanh nghiệp, nông dân và hợp tác xã đang tạo điều kiện đưa tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất, chuẩn hóa quy trình canh tác và hình thành vùng nguyên liệu tập trung. Sở cũng phối hợp với doanh nghiệp và các đơn vị nghiên cứu triển khai các hoạt động nghiên cứu, chuyển giao kỹ thuật, nâng cao chất lượng giống và sản phẩm, góp phần đưa khoa học và công nghệ tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất nha đam.
Người dân thu hoạch nha đam.
Ở nhiều địa bàn khác, nông dân cũng từng bước chuyển đổi cây trồng để tham gia chuỗi sản xuất nha đam. Việc sử dụng giống sạch, áp dụng quy trình VietGAP, GlobalGAP và thực hiện các yêu cầu kỹ thuật trong vùng nguyên liệu góp phần chuẩn hóa sản phẩm ngay từ khâu sản xuất.
Doanh nghiệp đang giữ vai trò kết nối quan trọng trong chuỗi này. Nhà máy chế biến nha đam của Công ty cổ phần Thực phẩm Cánh Đồng Việt (VietFarm) tại khu vực Thành Hải đi vào hoạt động từ năm 2025 đã liên kết với hơn 500 hộ dân, hình thành vùng nguyên liệu khoảng 250 ha. Doanh nghiệp cung cấp giống, hỗ trợ vốn, chuyển giao kỹ thuật và bao tiêu nguyên liệu, đồng thời phối hợp với cơ quan quản lý về khoa học và công nghệ, nông nghiệp để nghiên cứu nâng cao chất lượng giống và sản phẩm.
Cách làm này cho thấy vai trò của KH&CN không chỉ nằm ở việc đưa một kỹ thuật mới vào đồng ruộng, mà còn tham gia vào quá trình chuẩn hóa toàn bộ chuỗi sản xuất. Từ lựa chọn giống, quy trình canh tác, kiểm soát chất lượng đến sơ chế, chế biến và truy xuất nguồn gốc, từng khâu được kết nối để tạo ra sản phẩm đáp ứng yêu cầu của thị trường.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu phát triển sản xuất hàng hóa theo chuỗi giá trị của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Thay vì phát triển sản xuất nhỏ lẻ, chương trình đặt trọng tâm vào việc phát huy tiềm năng, lợi thế từng vùng, nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng khả năng cạnh tranh và tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Với nha đam, lợi thế về điều kiện tự nhiên được kết hợp với tổ chức sản xuất và công nghệ chế biến đã tạo ra hướng phát triển mới. Sản phẩm chế biến từ nha đam Ninh Thuận hiện đã tiếp cận hơn 20 quốc gia, mở rộng không gian thị trường cho vùng nguyên liệu.
Cùng với phát triển sản xuất, địa phương cũng từng bước quan tâm đến xây dựng và bảo hộ tài sản trí tuệ cho sản phẩm. Nha đam Ninh Thuận đã được bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận; việc xây dựng hồ sơ chỉ dẫn địa lý được triển khai như một bước tiếp theo nhằm củng cố danh tiếng, kiểm soát chất lượng và nâng giá trị sản phẩm.
Từ vùng đất khô hạn, nha đam đang cho thấy khả năng trở thành cây trồng hàng hóa có giá trị khi được đặt trong một chuỗi sản xuất phù hợp. Khi KH&CN được gắn với tổ chức sản xuất, doanh nghiệp và thị trường, lợi thế tự nhiên có thể được chuyển hóa thành giá trị kinh tế và sinh kế bền vững cho người dân.
