Ở Cao Bằng, miến dong và hương thảo mộc không phải những sản phẩm mới. Chúng đã hiện diện trong đời sống của người dân qua nhiều thế hệ, gắn với điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và kinh nghiệm được truyền lại trong cộng đồng.
Trong số các làng nghề đã được công nhận của tỉnh có làng nghề miến dong Phia Đén và làng nghề hương thảo mộc Nà Kéo. Theo thông tin của ngành du lịch nông thôn, Cao Bằng có hơn 100 sản phẩm của các cơ sở ngành nghề nông thôn được chứng nhận OCOP 3-4 sao; doanh thu của các làng nghề trên địa bàn đạt trên 30 tỷ đồng mỗi năm.
Miến Dong Phia Đén Cao Bằng.
Tại làng hương thảo mộc Nà Kéo, nghề làm hương được UBND tỉnh Cao Bằng công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2020. Năm 2023, xóm Nà Mạ có 80 hộ, trong đó 22 hộ duy trì làm hương thường xuyên.
Nguyên liệu làm hương chủ yếu có nguồn gốc tự nhiên. Từ khâu chọn nguyên liệu, pha trộn đến tạo hương đều gắn với kinh nghiệm của người làm nghề. Những bó hương thành phẩm vì thế không chỉ là hàng hóa mà còn mang theo nét riêng của một nghề đã tồn tại lâu năm ở địa phương.
Miến dong cũng là sản phẩm quen thuộc của vùng cao Cao Bằng. Tại Phia Đén, nghề làm miến được duy trì từ nguồn nguyên liệu địa phương, tạo sản phẩm đã có chỗ đứng trên thị trường.
Tuy nhiên, khi thị trường ngày càng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng, mẫu mã, truy xuất nguồn gốc và khả năng nhận diện, những nghề truyền thống cũng phải thay đổi cách tổ chức sản xuất nếu muốn mở rộng đầu ra.
Đưa khoa học và công nghệ vào từng mắt xích
Năm 2024, nhiệm vụ "Ứng dụng khoa học và công nghệ trong xây dựng, phát triển nghề, làng nghề sản xuất Miến dong, Hương thảo mộc gắn với du lịch nông thôn nhằm phát triển kinh tế của đồng bào dân tộc thiểu số trong xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Cao Bằng" được phê duyệt triển khai.
Nhiệm vụ do Trung tâm Nghiên cứu phát triển Nông Lâm nghiệp miền núi, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên chủ trì.
Các hạng mục triển khai trong năm 2025 cho thấy nhiệm vụ đã đi vào các khâu cụ thể của quá trình sản xuất, từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng. Kế hoạch thực hiện có các nội dung mua phân bón, vật tư, chế phẩm, cây giống; đầu tư máy móc phục vụ sản xuất; in bao bì và biển chỉ dẫn phục vụ mô hình.
Với vùng nguyên liệu, việc ứng dụng tiến bộ kỹ thuật được triển khai từ khâu đầu vào nhằm nâng tính ổn định cho sản xuất. Nguyên liệu có chất lượng đồng đều là điều kiện để các công đoạn chế biến phía sau được kiểm soát tốt hơn, nhất là khi sản phẩm hướng tới thị trường ngoài địa phương.
Ở khâu chế biến, máy móc được đưa vào hỗ trợ những công đoạn cần tăng năng suất, giảm lao động thủ công và nâng độ đồng đều của sản phẩm.
Với những nghề như làm miến hay hương thảo mộc, sự hỗ trợ của thiết bị không có nghĩa thay thế hoàn toàn kỹ năng truyền thống. Các công đoạn tạo nên đặc trưng sản phẩm vẫn gắn với kinh nghiệm của người làm nghề, trong khi máy móc hỗ trợ những phần việc cần kiểm soát tốt hơn về năng suất và chất lượng.
Khoa học và công nghệ vì thế được đưa vào theo cả chuỗi, từ nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến hoàn thiện sản phẩm.
Làng nghề hương thảo mộc Nà Kéo.
Từ sản phẩm làng nghề đến trải nghiệm du lịch
Một nội dung khác của nhiệm vụ là gắn miến dong và hương thảo mộc với du lịch nông thôn. Bao bì, biển chỉ dẫn và không gian giới thiệu sản phẩm được đưa vào kế hoạch triển khai cùng với các hạng mục sản xuất. Đây là những thành phần cần thiết khi làng nghề không chỉ bán sản phẩm ra thị trường mà còn hướng tới đón khách đến tham quan, trải nghiệm.
Với khách du lịch, giá trị của một gói miến hay một bó hương không chỉ nằm ở sản phẩm đã hoàn thiện. Quá trình làm ra sản phẩm, nguồn nguyên liệu, kỹ thuật của người thợ và không gian làng bản đều có thể trở thành một phần của hành trình trải nghiệm.
Tại làng hương, du khách có thể tìm hiểu cách lựa chọn nguyên liệu, các công đoạn làm hương và câu chuyện của nghề truyền thống. Với miến dong, quá trình từ củ dong riềng đến sản phẩm miến thành phẩm cũng tạo nên những nội dung có thể giới thiệu trong các hoạt động trải nghiệm nông nghiệp, làng nghề.
Việc kết hợp sản xuất với du lịch đồng thời mở thêm kênh đưa sản phẩm đến người tiêu dùng. Thay vì chỉ phụ thuộc vào các điểm bán hoặc thương lái, người làm nghề có thể giới thiệu và bán sản phẩm ngay tại nơi sản xuất.
Du lịch khi đó trở thành một phần của chuỗi tiêu thụ, còn sản phẩm làng nghề góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm tại điểm đến.
Giữ nét riêng, nâng giá trị sản phẩm
Với những nghề đã tồn tại lâu năm, ứng dụng công nghệ luôn gắn với yêu cầu bảo lưu những yếu tố tạo nên bản sắc sản phẩm.
Hương thảo mộc Nà Kéo có giá trị từ nguồn nguyên liệu tự nhiên và kinh nghiệm làm nghề của người dân. Miến dong Phia Đén cũng gắn với nguyên liệu, điều kiện sản xuất và kỹ thuật chế biến của vùng.
Việc đưa thiết bị và quy trình kỹ thuật vào sản xuất vì vậy tập trung vào những khâu cần nâng năng suất, kiểm soát chất lượng và hoàn thiện sản phẩm, đồng thời duy trì những công đoạn làm nên đặc trưng riêng của nghề.
Bao bì, nhãn mác và nhận diện sản phẩm cũng được chú trọng hơn khi sản phẩm đi ra thị trường rộng hơn.
Đây là bước chuyển quan trọng đối với các cơ sở sản xuất nhỏ ở nông thôn. Một sản phẩm có chất lượng nhưng thiếu thông tin, bao bì hoặc nhận diện phù hợp sẽ khó tạo khác biệt khi đứng cạnh nhiều sản phẩm cùng loại.
Khi sản phẩm được chuẩn hóa tốt hơn, có hình thức phù hợp và gắn với câu chuyện của làng nghề, giá trị của hàng hóa không còn chỉ nằm ở nguyên liệu và công sức chế biến.
Kết nối nghề truyền thống với sinh kế nông thôn
Miến dong và hương thảo mộc vốn đã tạo việc làm, thu nhập cho một bộ phận người dân Cao Bằng. Nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang bổ sung thêm những điều kiện để các nghề này phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa và gắn chặt hơn với thị trường.
Từ vùng nguyên liệu, thiết bị sản xuất đến bao bì, nhận diện và du lịch nông thôn, các giải pháp được triển khai theo một chuỗi liên kết thay vì tách rời từng công đoạn.
Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, việc phát triển sinh kế từ nghề truyền thống còn có ý nghĩa ở chỗ người dân có thể tiếp tục làm nghề ngay tại địa phương, dựa trên nguồn nguyên liệu và kỹ năng đã được tích lũy trong cộng đồng.
Khi miến dong, hương thảo mộc không chỉ được làm ra để bán như một sản phẩm đơn lẻ mà trở thành một phần của chuỗi sản xuất, thương mại và trải nghiệm du lịch, nghề truyền thống có thêm điều kiện để tiếp cận thị trường mới, đồng thời tiếp tục tạo sinh kế trên chính vùng đất đã sinh ra nghề.
