Tài sản trí tuệ: Nhiều tiềm năng, nhưng chưa thành nguồn lực
Sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo hộ quyền, mà còn là thước đo năng lực sáng tạo và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Theo đó, tài sản trí tuệ cần được nhìn nhận như một nguồn lực có khả năng chuyển hóa kết quả nghiên cứu, sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng, bản quyền thành giá trị kinh tế cụ thể.
Định hướng này đã được cụ thể hóa qua Chương trình phát triển tài sản trí tuệ đến năm 2030 theo Quyết định số 2205/QĐ-TTg. Chương trình đặt mục tiêu tăng số đơn đăng ký sáng chế của viện, trường 16–18%/năm; nhãn hiệu của doanh nghiệp tăng 8–10%/năm; đồng thời hỗ trợ tối thiểu 60% sản phẩm chủ lực, đặc thù và OCOP đăng ký, quản lý và phát triển tài sản trí tuệ.
Sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo hộ quyền, mà còn là thước đo năng lực sáng tạo và năng lực cạnh tranh. Ảnh minh hoạ.
Thời gian qua, hoạt động sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang có chuyển động rõ nét. Năm 2025, Cục Sở hữu trí tuệ tiếp nhận trên 165.000 đơn xác lập quyền, tăng 8,3%; xử lý hơn 251.000 đơn, tăng khoảng 75%; số văn bằng bảo hộ được cấp tăng trên 55%. Riêng sáng chế, người Việt Nam nộp 2.288 đơn và được cấp 1.108 bằng, tăng 134,2% so với năm trước.
Cùng với đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 01/4/2026 đã rút ngắn đáng kể thời gian xử lý đơn, thẩm định sáng chế còn 12 tháng, nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp còn 5 tháng; thời gian công bố đơn còn 1 tháng; bổ sung cơ chế thẩm định nhanh trong 3 tháng đối với một số trường hợp.
Tuy nhiên, xác lập quyền mới là bước khởi đầu. Việt Nam hiện đứng thứ 37 thế giới về đầu ra đổi mới sáng tạo, nhưng chỉ xếp hạng 112 về thu nhập từ tài sản trí tuệ. Khoảng cách này cho thấy nhiều kết quả nghiên cứu, sáng chế chưa được chuyển hóa tương xứng thành giá trị kinh tế.
Thúc đẩy thương mại hóa, biến tài sản trí tuệ thành nguồn lực tăng trưởng
Ở cấp địa phương, nhiều cách làm hiệu quả đã xuất hiện.
Tại Lai Châu, hoạt động sở hữu trí tuệ được gắn với sản phẩm chủ lực và chuyển đổi số. Đến tháng 4/2026, tỉnh có 237 đơn được chấp nhận, 138 văn bằng bảo hộ được cấp; hỗ trợ đăng ký cho 16 nhãn hiệu và 1 kiểu dáng công nghiệp.
Một số sản phẩm như Sâm Lai Châu, Miến dong Bình Lư, ớt Trung đoàn xã Thu Lũm được gắn với tem truy xuất nguồn gốc, bao bì, nhãn mác và quảng bá trên nền tảng số, qua đó mở rộng nhận diện thị trường.
Sản phẩm Sâm Lai Châu được nhiều người biết đến nhờ được bảo hộ chỉ dẫn địa lý.
Tại Vĩnh Long, quy mô phát triển tài sản trí tuệ đã hình thành rõ nét với 6.915 đơn đăng ký được chấp nhận và 4.243 văn bằng bảo hộ đã cấp, gồm 3.917 nhãn hiệu, 46 sáng chế/giải pháp hữu ích và 280 kiểu dáng công nghiệp. Địa phương cũng triển khai hàng chục nhiệm vụ khoa học cấp tỉnh liên quan đến sở hữu trí tuệ, từng bước gắn hoạt động bảo hộ với nghiên cứu và phát triển sản phẩm như tôm Trà Vinh, thanh long, cua biển, bưởi da xanh, xoài cát chu, yến sào Trà Vinh, lác, nghêu.
Hệ thống thông tin quản lý và phát triển về sở hữu trí tuệ tỉnh Vĩnh Long.
Các mô hình này cho thấy, điểm mấu chốt hiện nay là chuyển từ đăng ký để được bảo hộ sang bảo hộ để khai thác giá trị. Để tài sản trí tuệ đi vào thị trường, cần có cơ chế kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp; phát triển dịch vụ trung gian, thông tin công nghệ và kênh chuyển giao.
Trên nền tảng đó, Bộ KH&CN và Cục Sở hữu trí tuệ sẽ tiếp tục hoàn thiện các nhiệm vụ hỗ trợ theo hướng thực chất hơn, lấy khả năng ứng dụng, chuyển giao và tạo giá trị kinh tế làm thước đo.
Đây cũng là hướng triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, không chỉ tạo thêm nhiều sáng chế, nhãn hiệu hay kết quả nghiên cứu, mà quan trọng hơn là đưa các tài sản đó vào thị trường.