Làm chủ công nghệ nguồn - điều kiện để không phụ thuộc
Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, nhiều quốc gia đã coi việc làm chủ công nghệ nguồn là vấn đề gắn với chủ quyền phát triển. Công nghệ nguồn không đơn thuần là một sản phẩm hay dây chuyền sản xuất mà là nền tảng tạo ra các công nghệ lõi, có khả năng ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực từ viễn thông, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn đến quốc phòng và y tế.
Đối với Việt Nam, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi mục tiêu tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo đã được xác định là động lực phát triển trong giai đoạn mới.
Thực tế cho thấy, nếu chỉ nhập khẩu công nghệ, Việt Nam sẽ luôn ở vị trí đi sau. Chỉ khi sở hữu công nghệ nguồn, doanh nghiệp trong nước mới có thể tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao, chủ động nâng cấp công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Khác với nhiều lĩnh vực sản xuất thông thường, nghiên cứu công nghệ nguồn đòi hỏi nguồn vốn rất lớn, thời gian đầu tư kéo dài và mức độ rủi ro cao. Có những dự án mất hàng chục năm mới tạo ra kết quả, trong khi khả năng thất bại luôn hiện hữu.
Đây chính là lý do khu vực kinh tế nhà nước cần đóng vai trò "người mở đường".
Nhà nước không chỉ đầu tư bằng ngân sách mà còn thông qua các doanh nghiệp nhà nước, các viện nghiên cứu, trường đại học và các quỹ khoa học để hình thành năng lực nghiên cứu quốc gia. Khi nền tảng công nghệ được tạo dựng, khu vực tư nhân sẽ có điều kiện tiếp nhận, phát triển và thương mại hóa nhanh hơn.
Một ví dụ điển hình là Viettel. Nhiều năm trước, việc đầu tư nghiên cứu thiết bị mạng 5G từng được xem là lĩnh vực đầy rủi ro bởi chi phí lớn và chưa có thị trường rõ ràng. Nhờ chiến lược đầu tư dài hạn, Viettel đã từng bước nghiên cứu thành công nhiều thiết bị mạng lõi, góp phần đưa Việt Nam trở thành một trong số ít quốc gia có khả năng phát triển công nghệ 5G. Thành quả này không chỉ tạo ra lợi ích kinh tế mà còn nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ và quốc phòng.
Tương tự, VNPT đang triển khai nhiều chương trình nghiên cứu, phát triển các nền tảng số và hạ tầng số theo tinh thần Nghị quyết 57, góp phần hình thành hệ sinh thái công nghệ quốc gia.
Nhà nước mở đường, doanh nghiệp tư nhân bứt phá
Vai trò kinh tế nhà nước trong nắm giữ công nghệ nguồn ở Việt Nam hiện nay.
Dù nhiều chủ trương đã được ban hành, nhưng trên thực tế, việc phát triển công nghệ nguồn vẫn gặp không ít khó khăn.
Theo các chuyên gia, vấn đề lớn nhất hiện nay không nằm ở chiến lược mà nằm ở quá trình triển khai.
Nhiều đề tài nghiên cứu bị chậm tiến độ do thủ tục hành chính phức tạp, quy trình giải ngân kéo dài, tâm lý e ngại trách nhiệm trong phê duyệt kinh phí nghiên cứu. Trong khi đó, tỷ lệ đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của Việt Nam vẫn ở mức thấp so với mục tiêu đặt ra.
Thực tế này dẫn đến nghịch lý: nhiều nhà khoa học dành nhiều thời gian hoàn thiện hồ sơ thanh quyết toán hơn là tập trung cho nghiên cứu.
Nếu không tháo gỡ được những "điểm nghẽn" về thể chế, rất khó để hình thành những công nghệ mang tính đột phá.
Điểm mới quan trọng của Nghị quyết 79-NQ/TW không chỉ nằm ở việc khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, mà còn ở việc xây dựng cơ chế để doanh nghiệp nhà nước thực sự dám đổi mới, dám đầu tư vào những lĩnh vực chưa có tiền lệ.
Theo tinh thần của Nghị quyết, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước cần được đánh giá theo các tiêu chí thị trường, đồng thời phân định rõ giữa rủi ro khách quan trong quá trình đổi mới với hành vi vi phạm pháp luật. Việc chấm dứt tình trạng thanh tra, kiểm tra chồng chéo sẽ góp phần giảm tâm lý e ngại trong quá trình ra quyết định đầu tư.
Có thể hình dung, nếu một doanh nghiệp nhà nước đầu tư nghiên cứu chip bán dẫn hay trí tuệ nhân tạo và dự án chưa thành công ngay trong giai đoạn đầu, thì điều đó không đồng nghĩa với thất bại của chính sách. Bởi nghiên cứu khoa học luôn gắn với rủi ro, và chính những dự án thất bại cũng có thể tạo ra tri thức, kinh nghiệm và nền tảng cho các bước phát triển tiếp theo.
Đó cũng là cách nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Hàn Quốc hay Singapore đã từng đầu tư để hình thành các tập đoàn công nghệ hàng đầu.
Nghị quyết 79 không đặt kinh tế nhà nước đối lập với khu vực tư nhân mà hướng tới sự bổ trợ giữa hai khu vực.
Nhà nước đầu tư vào những lĩnh vực nền tảng, có mức độ rủi ro cao và khả năng lan tỏa lớn; trong khi doanh nghiệp tư nhân tận dụng các thành quả nghiên cứu để phát triển sản phẩm, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Đây cũng là tinh thần thống nhất với Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết 57 về đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, hướng tới hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh.
Với Việt Nam, kinh tế nhà nước cần tiếp tục giữ vai trò tiên phong trong đầu tư cho các lĩnh vực nền tảng như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, hạ tầng số, năng lượng mới... Đồng thời, cần đổi mới mạnh mẽ cơ chế tài chính, quản trị doanh nghiệp nhà nước, thu hút nhân tài và thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân, viện nghiên cứu và trường đại học.
Khi Nhà nước tạo được "đường băng" đủ rộng, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực cất cánh. Và chỉ khi làm chủ được công nghệ nguồn, Việt Nam mới có thể từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên số.
